दीपकम् अध्याय 6 अत्र इदम् अवधेयम्

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
१. क्त-प्रत्ययः — ‘क्त’-प्रत्ययस्य प्रयोगः कदा भवति ? सोदाहरणं स्पष्टीकुरुत।
उत्तर
नियमः — ‘क्त’-प्रत्ययस्य प्रयोगः भूतकालार्थे कर्मवाच्ये भाववाच्ये च भवति।
रूपनिर्माणम् → धातुः + क्त-प्रत्ययः = कृ + क्त → कृतः

वाक्य कैसे बदलता है — धातुएँ दो प्रकार की होती हैं — अकर्मकाः तथा सकर्मकाः। सकर्मक वाक्य लीजिए —

रामः पाठम् अपठत्। (कर्तृवाच्यम्)
अत्र कर्त्ता कः ? → रामः । अत्र कर्म किम् ? → पाठम् । क्रिया का ? → अपठत्
क्रियायाः पुरुष-वचन-सम्बन्धः कर्तृपदेन सह अस्ति।

परन्तु जब ‘क्त’ प्रत्यय जोड़ा जाता है तो वाक्य कर्मवाच्य में बदल जाता है और तब —

कर्त्तरि तृतीया, कर्मणि च प्रथमा भवति।
बालकः पाठं पठति। (कर्तृवाच्यम्) → बालकेन पाठः पठितः। (कर्मवाच्यम्)
रामः रावणम् अमारयत्। → रामेण रावणः मारितः।
Why it happens: ‘क्त’ से बना पद क्रिया नहीं, विशेषण है — वह कर्म का विशेषण बनता है। इसलिए उसका लिङ्ग-वचन कर्म के अनुसार चलता है, कर्ता के अनुसार नहीं; और कर्ता को ‘करण’ की तरह तृतीया में रख दिया जाता है। यही कारण है कि क्त-प्रत्ययान्त पद तीनों लिङ्गों में चलता है।
क्रमःमूलधातुःक्त-प्रत्ययपुंलिङ्गम्स्त्रीलिङ्गम्नपुंसकलिङ्गम्
१.युज्युक्तयुक्तःयुक्तायुक्तम्
२.भूभूतभूतःभूताभूतम्
३.विश्विष्टविष्टःविष्टाविष्टम्
४.दादत्तदत्तःदत्तादत्तम्
५.रक्ष्रक्षितरक्षितःरक्षितारक्षितम्
पाठ से उदाहरण: इसी पाठ में क्त-प्रत्ययान्त पद भरे पड़े हैं — प्रदर्शिताः (प्रौद्योगिक्यः, स्त्रीलिङ्ग बहुवचन), प्रयुक्ताः सन्ति, उपविष्टः (प्रधानमन्त्री), विस्मिता अभवम् (वेदिका, स्त्रीलिङ्ग), प्राप्तः अनुभवः, पीडिताः भवन्ति, विभक्ताः भवेयुः। हर बार लिङ्ग-वचन कर्म/कर्तृपद के साथ मिलता है — इसी से पहचान होती है।
प्र2.
२. शतृ-प्रत्ययः — ‘शतृ’-प्रत्ययस्य प्रयोगः कुत्र भवति ? सारणीं पूरयत।
उत्तर
नियमः — ‘शतृ’-प्रत्ययस्य प्रयोगः वर्तमानकाले कार्यं कुर्वन्तं जनं पदार्थं वा बोधयति।
अस्य प्रयोगः केवलं परस्मैपदिभिः धातुभिः सह भवति। अस्य प्रयोगः त्रिषु लिङ्गेषु भवति।
रूपनिर्माणम् → धातुः + शतृ-प्रत्ययः = पठ् + शतृ = पठन्
क्रमःमूलधातुःलट्-लकारःशतृ-प्रत्ययान्तं पदम्
१.दृश्पश्यतिपश्यन्
२.कृकरोतिकुर्वन्
३.ज्ञाजानातिजानन्
४.इष्इच्छतिइच्छन्
५.गम्गच्छतिगच्छन्
Why it happens: शतृ-प्रत्ययान्त पद हिन्दी के ‘-ता हुआ’ के बराबर है — पठन् बालकः = पढ़ता हुआ बालक। यह भी क्रिया नहीं, विशेषण है, इसलिए विशेष्य के लिङ्ग-वचन-विभक्ति के अनुसार चलता है — पुंलिङ्ग पठन्, स्त्रीलिङ्ग पठन्ती, नपुंसक पठत्। ध्यान रहे — शतृ केवल परस्मैपदी धातुओं से बनता है; आत्मनेपदी धातुओं में इसके स्थान पर ‘शानच्’ प्रत्यय लगता है (लभ् → लभमानः)।
Check it yourself: इसी पाठ का वाक्य लीजिए — अनेन भारतीयानां जीवनम् अधिकं सरलं जायमानम् अस्ति। यहाँ ‘जायमानम्’ जन् (आत्मनेपदी) धातु से बना है, इसलिए यह शानच् है, शतृ नहीं — और नपुंसकलिङ्ग ‘जीवनम्’ के साथ मिला है। दोनों प्रत्ययों को अलग-अलग पहचानना ही इस पेटी का उद्देश्य है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ