दीपकम् अध्याय 6 परियोजनाकार्यम्

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
(1) अधः प्रदत्तसम्पर्कचिह्नेन (लिङ्क् इत्यनेन) ‘आशुप्रतिक्रियाकूट’-माध्यमेन (क्यूआर्-कोड्) च प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालयस्य आभासीयं भ्रमणं कृत्वा भारतस्य डिजिटल्-विकासं वर्णयत।
उत्तर

यह क्रिया-आधारित कार्य है — पहले पुस्तक का लिङ्क् / QR कूट खोलकर प्रधानमन्त्री-संग्रहालय का आभासीय भ्रमण (virtual tour) करो, फिर जो देखा उसे संस्कृत में लिखो।

उत्तरे किं किम् आवश्यकम् (अच्छे उत्तर की जाँच-सूची) —
१. भ्रमणस्य स्थानम् — ‘नवदेहलीस्थः प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालयः’।
२. दृष्टानां प्रौद्योगिकीनां नामानि — हॉलोग्राम्, AR, VR, कृत्रिमबुद्धिः, डिजिटल्-प्रक्षेपणम्।
३. एका ऐतिहासिकी घटना या तत्र दृष्टा।
४. स्वकीयः अनुभवः — किम् अद्भुतम् आसीत् ?
५. निष्कर्षः — भारतस्य डिजिटल्-विकासः कीदृशः ?
नमूना उत्तर (Sample answer):
अहम् अन्तर्जालेन प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालयस्य आभासीयं भ्रमणम् अकरवम्। तत्र हॉलोग्राम्-द्वारा प्रधानमन्त्रिणः भाषणं श्रुतवान् दृष्टवान् च। ‘वर्धिता-वास्तविकता’ (AR) ‘आभासीया-वास्तविकता’ (VR) च इत्याभ्यां भारतीय-स्वतन्त्रता-सङ्ग्रामः प्रत्यक्षम् इव अनुभूतः। कृत्रिमबुद्धि-आधारितं संवादयन्त्रं मम प्रश्नानाम् उत्तराणि अददात्। डिजिटल्-प्रक्षेपण-चलच्चित्रे सम्पूर्णस्य भारतस्य विकास-यात्रा प्रदर्शिता आसीत्। एतत् सर्वं दृष्ट्वा अहम् अवगच्छम् — भारतस्य डिजिटल्-विकासः शासने, शिक्षायाम्, आरोग्ये, कृषौ, वाणिज्ये च सर्वत्र व्याप्तः अस्ति। सत्यमेव इदं युगपरिवर्तनम् अस्ति।
हिन्दी अर्थ: मैंने इंटरनेट से प्रधानमन्त्री-संग्रहालय का आभासी भ्रमण किया। वहाँ होलोग्राम के द्वारा प्रधानमन्त्री का भाषण सुना और देखा। AR और VR से भारतीय स्वतन्त्रता-संग्राम प्रत्यक्ष-सा अनुभव हुआ। कृत्रिम-बुद्धि पर आधारित संवाद-यन्त्र ने मेरे प्रश्नों के उत्तर दिए। डिजिटल-प्रक्षेपण-चलचित्र में भारत की सम्पूर्ण विकास-यात्रा दिखाई गई थी। यह सब देखकर मैंने जाना कि भारत का डिजिटल विकास शासन, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि और व्यापार — सर्वत्र फैला है। यह सचमुच युग-परिवर्तन है।
ध्यातव्यम्: यह नमूना उत्तर ज्यों-का-त्यों उतारने के लिए नहीं है। तुमने जो सचमुच देखा, उसी के नाम और अनुभव भरो — तभी परियोजना का उद्देश्य पूरा होता है।
प्र2.
(2) छात्राः समूहेषु विभक्ताः भवेयुः, प्रत्येकं समूहः डिजिटल्-भारतस्य कस्याश्चिदपि योजनायाः प्रस्तुतिं करोतु।
उत्तर

यह समूह-कार्य है। कक्षा को चार-पाँच समूहों में बाँटो; हर समूह ‘डिजिटल्-भारत’ की एक योजना ले और उस पर संस्कृत में प्रस्तुति (presentation) दे।

प्रस्तुतेः रूपरेखा (हर समूह इन पाँच बिन्दुओं पर बोले) —
१. योजनायाः नाम तथा तस्याः पूर्णरूपम् — यथा ‘ई-संजीवनी = दूरस्वास्थ्य-सेवा’।
२. कस्मिन् क्षेत्रे — शिक्षा / वित्तम् / आरोग्यम् / शासनम् / कृषिः / आजीविका।
३. का समस्या निवारिता — पूर्वं किम् आसीत्, अधुना किं जातम्।
४. कः लाभं लभते — छात्राः, कृषकाः, वृद्धाः, व्यापारिणः…।
५. एकं वास्तविकम् उदाहरणम् — स्वग्रामे स्वनगरे वा दृष्टम्।
नमूना प्रस्तुति (Sample answer) — ‘ई-संजीवनी’ इति योजना:
अस्माकं समूहस्य विषयः ‘ई-संजीवनी’ अस्ति। एषा आरोग्यक्षेत्रस्य दूरस्वास्थ्य-सेवा (Telemedicine) अस्ति। पूर्वं ग्रामवासिनः चिकित्सकं द्रष्टुं दूरं नगरं गच्छन्ति स्म। अधुना ते ग्रामे एव सङ्गणकेन सचलदूरवाण्या वा चिकित्सकेन सह संवादं कर्तुं शक्नुवन्ति। अनेन समयः धनं च रक्ष्यते, वृद्धाः रुग्णाः च विशेषतः लाभं लभन्ते। अस्माकं ग्रामे अपि एकः वृद्धः एतया सेवया औषधपरामर्शं प्राप्तवान्।
Tip: प्रस्तुति के साथ एक भित्तिपत्रम् (poster) बनाओ — बीच में योजना का चिह्न, चारों ओर पाँच बिन्दु संस्कृत में। समूह के हर सदस्य को कम-से-कम एक वाक्य बोलने दो; इसी से भाषा का अभ्यास होता है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ