दीपकम् अध्याय 7 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
अधः प्रदत्तानां पदानाम् उदाहरणानुसारं विभक्तिं वचनं च लिखत —
यथा — मातः = सम्बोधनम्, एकवचनम्।
(पदानि) तव · मञ्जूषा · संस्कृतिः · जनानाम् · जीवनस्य · धरायाम् · शास्त्रेषु
उत्तर
पदम्विभक्तिःवचनम्लिङ्गम् / मूलशब्दः
यथा — मातःसम्बोधनम्एकवचनम्स्त्रीलिङ्गम् — मातृ
तवषष्ठीएकवचनम्सर्वनाम — युष्मद्
मञ्जूषाप्रथमाएकवचनम्स्त्रीलिङ्गम् — मञ्जूषा
संस्कृतिःप्रथमाएकवचनम्स्त्रीलिङ्गम् — संस्कृति
जनानाम्षष्ठीबहुवचनम्पुंलिङ्गम् — जन
जीवनस्यषष्ठीएकवचनम्नपुंसकलिङ्गम् — जीवन
धरायाम्सप्तमीएकवचनम्स्त्रीलिङ्गम् — धरा
शास्त्रेषुसप्तमीबहुवचनम्नपुंसकलिङ्गम् — शास्त्र
पहचानने का तरीका — प्रत्यय देखिए:
  • -स्य / -याः → षष्ठी एकवचन (जीवनस्य)
  • -आनाम् / -ानाम् → षष्ठी बहुवचन (जनानाम्)
  • -ए / -आयाम् → सप्तमी एकवचन (धरायाम्)
  • -एषु / -ासु → सप्तमी बहुवचन (शास्त्रेषु)
  • बिना किसी प्रत्यय के, कर्ता के रूप में खड़ा पद → प्रथमा (मञ्जूषा, संस्कृतिः)
ध्यातव्यम् — ‘तव’ पर विशेष: ‘तव’ युष्मद् (तुम) सर्वनाम की षष्ठी एकवचन है = ‘तुम्हारा’। यह सर्वनाम है, इसलिए इसका कोई अलग लिङ्ग नहीं होता — पुरुष हो या स्त्री, ‘तव’ ही रहेगा। श्लोक १ में ‘अयि मातस्तव पोषणक्षमता’ = ‘हे माता, तुम्हारी पोषण-क्षमता’।
Check it yourself: ‘संस्कृतिः’ और ‘मञ्जूषा’ दोनों प्रथमा एकवचन हैं, पर उनके अन्त अलग दिखते हैं — इसका कारण यह है कि ‘मञ्जूषा’ आकारान्त स्त्रीलिङ्ग (रमा जैसा) है और ‘संस्कृतिः’ इकारान्त स्त्रीलिङ्ग (मति जैसा)। प्रथमा एकवचन में आकारान्त का रूप नहीं बदलता, इकारान्त में विसर्ग जुड़ता है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ