दीपकम् अध्याय 7 अत्र इदम् अवधेयम्

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
समासः कः ? पाठे प्रदत्तां परिभाषाम् उदाहरणैः सह लिखत।
उत्तर
परिभाषा (पुस्तकस्य वचनम्) — परस्परसम्बद्धानां सार्थकपदानाम् एकपदीभावः समासः इति कथ्यते। प्रायेण द्वयोः ततोऽधिकानां वा पदानां संक्षिप्तीकरणं नाम समासः।
हिन्दी अर्थ: आपस में सम्बन्ध रखने वाले सार्थक पदों का एक पद बन जाना ही समास कहलाता है। सामान्यतः दो या दो से अधिक पदों का संक्षिप्तीकरण ही समास है।

पुस्तक के उदाहरण —

विग्रहः (खुला रूप)समस्तपदम् (जुड़ा रूप)
नद्याः तीरम्नदीतीरम्
राज्ञः पुत्रःराजपुत्रः
सुराणां भाषासुरभाषा
पोषणस्य क्षमतापोषणक्षमता
वचनम् अतीतावचनातीता
नवसंख्याकाः रसाःनवरसाः
नवरसैः रुचिरानवरसरुचिरा
ध्यातव्यम्: समास बनने पर बीच की विभक्ति लुप्त हो जाती है — ‘सुराणां भाषा’ में षष्ठी का ‘णाम्’ दिखता है, पर ‘सुरभाषा’ में नहीं। इसीलिए समास खोलने को विग्रह कहते हैं — विग्रह में वही लुप्त विभक्ति फिर से लौट आती है।
प्र2.
समासानां कति प्रभेदाः सन्ति ? तेषां नामानि उदाहरणैः सह लिखत।
उत्तर
उत्तरम् — समासानां षट् प्रभेदाः सन्ति — अव्ययीभावः, तत्पुरुषः, कर्मधारयः, द्विगुः, द्वन्द्वः, बहुव्रीहिः च।
समासःनियमः (पुस्तकानुसारम्)उदाहरणम्
अव्ययीभावःप्रायः पूर्वपद अव्यय होता हैरूपस्य योग्यम् = अनुरूपम्
तत्पुरुषःपरपद (उत्तरपद) प्रधान होता हैसुराणां भाषा = सुरभाषा
द्विगुःपूर्वपद संख्यावाचक होता हैपञ्चानां वटानां समाहारः = पञ्चवटी
बहुव्रीहिःअन्य पद (बाहर का पद) प्रधान होता हैपीतम् अम्बरं यस्य सः = पीताम्बरः (श्रीविष्णुः)
कर्मधारयःविशेषण-विशेष्य का समास (तत्पुरुष का ही भेद)सुन्दरी सुरभाषा = सुन्दरसुरभाषा
द्वन्द्वःदोनों पद समान रूप से प्रधानरामः च कृष्णः च = रामकृष्णौ
पहचान का सरल सूत्र: यह देखिए कि अर्थ का बल किस पद पर है — पहले पद पर हो तो अव्ययीभाव, दूसरे पर हो तो तत्पुरुष, दोनों पर बराबर हो तो द्वन्द्व, और किसी तीसरे (समास से बाहर के) पद पर हो तो बहुव्रीहि। ‘पीताम्बरः’ में न ‘पीत’ प्रधान है, न ‘अम्बर’ — प्रधान है विष्णु, जो पद में है ही नहीं; इसीलिए वह बहुव्रीहि है।
प्र3.
अस्मिन् पाठे प्रयुक्तानां समस्तपदानां विग्रहं कुरुत — मञ्जुलमञ्जूषा, सुन्दरसुरभाषा, पोषणक्षमता, वचनातीता, नवरसरुचिरा, अलङ्कृतिधारा, व्योमशास्त्रम्।
उत्तर
समस्तपदम्विग्रहःसमासः
मञ्जुलमञ्जूषामञ्जुला मञ्जूषाकर्मधारयः
सुन्दरसुरभाषासुन्दरी सुरभाषाकर्मधारयः
सुरभाषासुराणां भाषाषष्ठी तत्पुरुषः
पोषणक्षमतापोषणस्य क्षमताषष्ठी तत्पुरुषः
वचनातीतावचनम् अतीताद्वितीया तत्पुरुषः
नवरसाःनवसंख्याकाः रसाःद्विगुः
नवरसरुचिरानवरसैः रुचिरातृतीया तत्पुरुषः
अलङ्कृतिधाराअलङ्कृतीनां धारा (अलङ्काराणाम् आधात्री)षष्ठी तत्पुरुषः
व्योमशास्त्रम्व्योम्नः शास्त्रम्षष्ठी तत्पुरुषः
Try This: पाठ का सबसे लम्बा समास है — मुनिवरविकसितकविवरविलसितमञ्जुलमञ्जूषा। इसे टुकड़ों में खोलिए — मुनिवरैः विकसिता, कविवरैः विलसिता, मञ्जुला मञ्जूषा। ऐसे लम्बे समास संस्कृत काव्य की विशेषता हैं और उन्हें दीर्घसमास कहा जाता है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ