दीपकम् अध्याय 8 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
विशेषण-पदानि — अयम्, संस्कृतिविशिष्टायाम्, महत्त्वाधायिनी, प्राचीने, एकः ; विशेष्य-पदानि — संस्कृतिः, इतिहासे, प्रदेशः, समवायः, भारतभूमौ। उचितं मेलनं कुरुत।
उत्तर

मेलनम् इदम् —

विशेषण-पदम्विशेष्य-पदम्लिङ्गम् · विभक्तिः · वचनम्पाठे प्रयोगः
अयम्प्रदेशःपुँल्लिङ्ग · प्रथमा · एकवचनजनजातिबहुलप्रदेशोऽयम्
संस्कृतिविशिष्टायाम्भारतभूमौस्त्रीलिङ्ग · सप्तमी · एकवचनविविध-संस्कृतिविशिष्टायां भारतभूमौ
महत्त्वाधायिनीसंस्कृतिःस्त्रीलिङ्ग · प्रथमा · एकवचनएतासां संस्कृतिः महत्त्वाधायिनी वर्तते
प्राचीनेइतिहासेपुँल्लिङ्ग · सप्तमी · एकवचनस्वीये प्राचीनेतिहासे
एकःसमवायःपुँल्लिङ्ग · प्रथमा · एकवचनअष्टराज्यानाम् एकः समवायोऽस्ति
मिलाने का नियम: संस्कृत में विशेषण अपने विशेष्य के लिङ्ग, विभक्ति और वचन — तीनों का अनुसरण करता है। इसलिए पहले हर विशेषण का लिङ्ग-विभक्ति-वचन पहचानिए, फिर उसी लिङ्ग-विभक्ति-वचन वाला विशेष्य ढूँढ़िए। जैसे ‘संस्कृतिविशिष्टायाम्’ स्त्रीलिङ्ग सप्तमी एकवचन है, तो उसका जोड़ीदार भी वैसा ही होना चाहिए — ‘भारतभूमौ’। इसी तरह ‘प्राचीने’ सप्तमी एकवचन है, अतः ‘इतिहासे’ के साथ जुड़ेगा।
Tip: ‘महत्त्वाधायिनी’ का ‘-ई’ अन्त स्त्रीलिङ्ग का सङ्केत है — इसीलिए वह पुँल्लिङ्ग ‘समवायः’ या ‘प्रदेशः’ के साथ नहीं जुड़ सकता, केवल ‘संस्कृतिः’ के साथ जुड़ता है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ