दीपकम् अध्याय 8 योग्यताविस्तरः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
योग्यताविस्तरे प्रदत्तानि पञ्च तथ्यानि संस्कृतभाषया लिखत।
उत्तर

पुस्तक ने पाँच अतिरिक्त तथ्य दिए हैं —

  1. पत्काई इति भारतस्य पूर्वोत्तरभागे बर्मादेशेन सह सीमावर्तिक्षेत्रे स्थिता पर्वतशृङ्खला अस्ति। (पत्काई भारत के पूर्वोत्तर भाग में बर्मा के साथ लगते सीमावर्ती क्षेत्र में स्थित एक पर्वतशृंखला है।)
  2. बराकनदी भारतस्य मणिपुरं, नागालैण्डं, मिजोरमः, असमः चेति राज्येषु एवञ्च बङ्गलादेशे वहन्ती ९०० कि.मी. दीर्घा नदी अस्ति। (बराक नदी मणिपुर, नागालैण्ड, मिजोरम, असम तथा बांग्लादेश में बहने वाली ९०० किलोमीटर लम्बी नदी है।)
  3. गारोपर्वतः, खासीपर्वतः, जयन्तियापर्वतः च उत्तरपूर्वीयपीठस्थले स्थिताः त्रयः पर्वतशृङ्खलाः सन्ति। (उत्तर-पूर्वी पठार पर स्थित ये तीन पर्वतशृंखलाएँ हैं।)
  4. मेघालयपीठस्थले कृष्णहीरकः (कोयला), लौह-अयस्कः, सिलिमेनाइटः, क्षारशिला, यूरेनियम् इत्यादयः खनिजसम्पदः प्रचुरं विद्यन्ते। (मेघालय के पठार पर कोयला, लौह-अयस्क, सिलिमेनाइट, क्षारशिला, यूरेनियम आदि खनिज-सम्पदाएँ प्रचुर मात्रा में हैं।)
  5. सप्तभगिन्यन्तर्गतप्रदेशानाम् उल्लेखः महाभारतं, रामायणं, पुराणानि इति प्राचीनग्रन्थेषु अपि उपलभ्यते। (सात बहनों के अन्तर्गत आने वाले प्रदेशों का उल्लेख महाभारत, रामायण तथा पुराणों जैसे प्राचीन ग्रन्थों में भी मिलता है।)
ये तथ्य पाठ से कैसे जुड़ते हैं: पाठ के आरम्भ में कहा गया था कि ये राज्य ‘पूर्वहिमालय-श्रेणिषु पत्काई-नागपर्वत-प्रदेशे च स्थितानि’ और ‘एतेषु बराक-ब्रह्मपुत्रादि-नद्यः प्रवहन्ति’। योग्यताविस्तरः उन्हीं दो नामों — पत्काई और बराक — का विस्तार करता है, और ‘पीठस्थलानि’ शब्द को गारो-खासी-जयन्तिया पर्वतों तथा मेघालय की खनिज-सम्पदा से जोड़कर ठोस बना देता है।
प्र2.
योग्यताविस्तरे प्रदत्ताया: सारण्याः आधारेण अष्टानां राज्यानां राजधानीं राजभाषां च लिखत।
उत्तर

पुस्तक की सारणी के अनुसार —

क्र. सं.राज्यम्राजधानीराजभाषाअन्याः भाषाः (केचन)
१.अरुणाचल-प्रदेशःईटानगरम्आङ्ग्लभाषान्यीशी, दाफला, मिजी, गल्लोंगः, वंछो, तागिनः, हिल-मिरी, मोहपा, नाक्टी, आकः, तांग्सा, खम्ती इत्यादयः
२.असमःदिसपुरम्असमिया, बङ्गला, बोडो, आङ्ग्लभाषा चबङ्गला, डिमासा, मिशिंगः, कार्बी, रम्भा, तिनुआ, ताई-फाके, ताई-ऐतों, ताई-खम्ती
३.मणिपुरम्इम्फालःमणिपुरीतंगखुलः, हम्मरः, पैते, लुशाई, थादौ / कुकी
४.मेघालयःशिलांगःखासी, पुआरः, गारो, आङ्ग्लभाषा चअबेङ्गः रेन्घा वा, अलोंगः, अकरवे (अल्वे वा) मच्चि, दुअलः, उइबोक्, चिसकः, मेगामः, लिङ्गोजमः वा, रुगा, गाओ-गंचिंगः, पुआन् ख्यानीराम, भोई पुआइ, वारः
५.मिजोरमःआइजोलःमिज़ो, आङ्ग्लभाषा चअसो, छो, हलमः, ‘हिनारः’, लाई, लुसेई, मारा, मिउ-खुमी, पैते, थाडो-कुकी च
६.नागालैण्डम्कोहिमाआङ्ग्लभाषा‘नागामी’, असमिया, ‘बङ्गला’ च
७.त्रिपुराअगरतलाआङ्ग्लभाषा, बङ्गला च‘कक-बरकः’ ‘त्रिपुरी’ वा, हलम्, रङ्खालः, चकमा च
८.सिक्किमःगङ्गटोकःआङ्ग्लभाषानेपाली, भूतिया, लेप्चा, लिम्बू, नेवारी, राय, गुरुंग, मंगाई, शेर्पा, तामांगः, सुनवरः च
Did you know? सारणी का अन्तिम स्तम्भ ‘स्रोतांसि’ है — उसमें हर राज्य की सरकारी वेबसाइट दी गई है (जैसे www.assam.gov.in, www.sikkim.gov.in)। परियोजना-कार्य करते समय वहीं से नई जानकारी लीजिए।
प्र3.
योग्यताविस्तरे उक्तानां राज्यानां वैशिष्ट्यानि संक्षेपेण लिखत।
उत्तर

‘सप्तभगिन्यः’ इति प्रथितः राज्यसमूहः प्राकृतिकसौन्दर्येण अतिविशिष्टः। प्रत्येकं राज्यस्य अपि स्वकीयं महत्त्वम् अस्ति। (‘सात बहनें’ नाम से प्रसिद्ध यह राज्य-समूह प्राकृतिक सौन्दर्य से अत्यन्त विशिष्ट है; हर राज्य का अपना महत्त्व है।)

राज्यम्वैशिष्ट्यम् (पुस्तकानुसारम्)
अरुणाचलप्रदेशःभारते अस्मिन् एव प्रदेशे सूर्यस्य अरुणोदयः सर्वप्रथमं भवति, अतः ‘अरुणाचलः’। अत्र तादृशः प्रदेशः अपि अस्ति यत्र आवर्षं हिमपातः भवति।
असमःपूर्वं कामरूपम् इति नाम्ना प्रसिद्धम्। अत्र खनिजम् इन्धनतैलं तथा इन्धनानिलः (CNG) प्रचुरमात्रया दृश्यते। लोके बृहत्तमः रमणीयः नदीद्वीपः माजुली असमे ब्रह्मपुत्रनदे स्थितः अस्ति।
मणिपुरम्अस्य उल्लेखः महाभारतादिग्रन्थेषु अपि लभ्यते। अत्र सम्पूर्णे विश्वे एकमात्रं राष्ट्रियं प्लवमानम् उद्यानम् अस्ति, यत् लोकटक-सरोवरे प्लवते।
मिजोरम्, सिक्किम, मेघालय, त्रिपुराएतेषां राज्यानाम् अपि स्वकीयानि वैशिष्ट्यानि सन्ति (पुस्तके नामतः न विस्तारितानि — छात्राः स्वयम् अन्वेष्टुं शक्नुवन्ति)।
‘अरुणाचलः’ नाम का अर्थ: अरुण = उगते सूर्य की लालिमा, अचल = पर्वत। जहाँ भारत में सबसे पहले सूर्योदय होता है, वही ‘अरुणों का पर्वत’ — अरुणाचल। नाम स्वयं अपने अर्थ की व्याख्या कर देता है।
ध्यान दें: मिजोरम, सिक्किम, मेघालय और त्रिपुरा के विशेष तथ्य पुस्तक ने जानबूझकर खुले छोड़े हैं — “मिजोरम्, सिक्किम, मेघालय, त्रिपुरा राज्यानामपि सन्ति वैशिष्ट्यानि।” यही आगे परियोजनाकार्य का विषय बनता है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ