दीपकम् अध्याय 8 अत्र इदम् अवधेयम्

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
पूर्वाग्नेयी दक्षिणा च नैर्ऋती पश्चिमा तथा।
वायवी चोत्तरैशानी ऊर्ध्वा चाधो दिशो दश॥ — श्लोकस्य पदच्छेदम् अर्थं च लिखत। दश दिशः नामतः लिखत।
उत्तर

यह श्लोक दस दिशाओं के नाम एक ही पंक्ति में गिना देता है।

पदच्छेदः — पूर्वा + आग्नेयी + दक्षिणा + च + नैर्ऋती + पश्चिमा + तथा।
वायवी + च + उत्तरा + ऐशानी + ऊर्ध्वा + च + अधः + दिशः + दश।
अन्वयः — पूर्वा, आग्नेयी, दक्षिणा च, नैर्ऋती, पश्चिमा तथा, वायवी च, उत्तरा, ऐशानी, ऊर्ध्वा च अधः (इति) दश दिशः।

अर्थः — पूर्व, आग्नेय, दक्षिण, नैर्ऋत्य, पश्चिम, वायव्य, उत्तर, ईशान, ऊर्ध्व (ऊपर) तथा अधः (नीचे) — ये दस दिशाएँ हैं।

दिक् (संस्कृतम्)Englishदिक् (संस्कृतम्)English
पूर्वाEastआग्नेयीSouth-East
दक्षिणाSouthनैर्ऋतीSouth-West
पश्चिमाWestवायवीNorth-West
उत्तराNorthईशानीNorth-East
ऊर्ध्वाUp / HighअधःDown / Low
क्रम कैसे चलता है: श्लोक पूर्व से आरम्भ करके घड़ी की दिशा में घूमता है — पूर्वा → आग्नेयी → दक्षिणा → नैर्ऋती → पश्चिमा → वायवी → उत्तरा → ईशानी। इस प्रकार चार मुख्य दिशाओं के बीच-बीच में चार कोण-दिशाएँ आती हैं। अन्त में ऊपर-नीचे जोड़ने से कुल दश दिशः हो जाती हैं।
प्र2.
पाठस्य शीर्षके ‘कोणम् ऐशान्यम्’ इत्यस्य कः अर्थः ? एतस्य पाठेन सह कः सम्बन्धः ?
उत्तर

‘ऐशान्यं कोणम्’ इत्यस्य अर्थः — ईशान-कोणः, अर्थात् उत्तर-पूर्व दिशा (North-East corner)। (‘ऐशान्य कोण’ का अर्थ है उत्तर-पूर्वी कोना।)

‘अत्र इदम् अवधेयम्’ इति पेटिकायाम् उक्तम् — ईशानी – North-East। शब्दार्थ-सारण्यां च — ऐशान्यम् = पूर्वोत्तरदिशा

सम्बन्धः — पाठे वर्णितानि अष्ट राज्यानि “देशस्य पूर्वोत्तरभागे स्थितानि”, अर्थात् भारतस्य ऐशान्ये कोणे वर्तन्ते। अतः कविः वदति — “पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्” — भारत के इसी मनोहर उत्तर-पूर्वी कोने को देखो।

व्याकरणम्: ‘ऐशान्यम्’ पदं ‘ईशान’ शब्दात् ष्यञ्-सदृश तद्धितप्रत्ययेन निष्पन्नं विशेषणम् अस्ति; अत्र ‘कोणम्’ इत्यस्य विशेषणत्वात् नपुंसकलिङ्गे द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ