दीपकम् अध्याय 8 पाठगताः प्रश्नाः (कक्षा-संवादे)

अद्य वयं स्वदेशस्य राज्यानां विषये पठितुम् इच्छामः। (आज हम अपने देश के राज्यों के विषय में पढ़ना चाहते हैं।)

पाठे छात्राः स्वयम् एतद् उत्तरं ददति — “वयं सर्वे स्वदेशस्य राज्यानां विषये ज्ञातुमिच्छामः।” (हम सब अपने देश के राज्यों के विषय में जानना चाहते हैं।)

अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः (२८) राज्यानि सन्ति। (हमारे देश में अट्ठाईस राज्य हैं।)

स्वरा उत्तरं ददाति — “महोदये ! मम भगिनी कथयति यत् अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि सन्ति इति। एतद् अतिरिच्य अष्टकेन्द्रशासितप्रदेशाः अपि सन्ति।”

आम्, जानीमः। अष्टराज्यानाम् एकः समवायः ‘सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च’ इति नाम्ना प्रथितः अस्ति। (हाँ, हम जानते हैं। आठ राज्यों का एक समूह ‘सात बहनें और एक भाई’ नाम से प्रसिद्ध है।)

पाठे छात्राः साश्चर्यं परस्परं पश्यन्तः वदन्ति — “सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च !”

सामाजिक-सांस्कृतिक-परिदृश्यानां साम्याद् भौगोलिकवैशिष्ट्यात् च इमानि राज्यानि ‘सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च’ इति उक्तोपाधिना प्रथितानि। (सामाजिक-सांस्कृतिक दृश्यों की समानता के कारण तथा भौगोलिक विशेषता के कारण ये राज्य इस नाम से प्रसिद्ध हैं।)

अध्यापिका स्पष्टं कथयति — “प्रयोगोऽयं प्रतीकात्मको वर्तते।” (यह प्रयोग प्रतीकात्मक है।) अर्थात् ‘भगिनी’ तथा ‘भ्राता’ इति शब्दौ वास्तविकं कौटुम्बिकं सम्बन्धं न सूचयतः, अपितु समानताया: प्रतीकम् स्तः।

तानि अष्ट राज्यानि सन्ति — अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालयः, नागालैण्डम्, त्रिपुरा च (इति सप्त भगिन्यः), तैः सह लघुः भ्राता सिक्किमः। (वे आठ राज्य हैं — अरुणाचल प्रदेश, असम, मणिपुर, मिजोरम, मेघालय, नागालैण्ड और त्रिपुरा; इनके साथ छोटा भाई सिक्किम।)

अध्यापिका उत्तरं श्लोकद्वयेन ददाति, ततः गद्येन — “इत्थं भ्रात्रा सिक्किमेन सह भगिनीसप्तके इमानि राज्यानि सन्ति ... यद्यपि क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते तथापि गुणगौरवदृष्ट्या बृहत्तराणि प्रतीयन्ते।”

आम्, नूनम् अस्ति एव। (हाँ, निश्चय ही है।) अध्यापिकायाः उत्तरे त्रीणि वैशिष्ट्यानि सन्ति —

• स्वाधीनता — भ्रात्रा सह इमाः सप्तभगिन्यः स्वीये प्राचीनेतिहासे प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः; न केनापि शासकेन इमाः स्वायत्तीकृताः। (प्राचीन इतिहास में ये प्रायः स्वतन्त्र ही रहीं; किसी शासक ने इन्हें अपने अधीन नहीं किया।)
• प्राकृतिक-सम्पत् — पर्वत-वृक्ष-पुष्प-प्रभृतिभिः प्राकृतिकसम्पद्भिः सुसमृद्धानि सन्ति इमानि राज्यानि; भारतवृक्षे पुष्प-स्तबकसदृशानि विराजन्ते एतानि।
• जनजातिबहुलता तथा कला — गारो-खासी-नागा-मिजो-लेप्चा-प्रभृतयः बहवः जनजातीयाः अत्र निवसन्ति। एतत्प्रादेशिकाः शरीरेण ऊर्जस्विनः, बहुभाषाभिः समन्विताः, पर्वपरम्पराभिः परिपूरिताः, स्वलीला-कलासु च निष्णाताः सन्ति।

आम्। अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते, अतः प्रदेशेऽस्मिन् हस्तशिल्पानां बाहुल्यं वर्तते। (हाँ। यहाँ बाँस के वृक्षों की प्रचुरता है, इसलिए इस प्रदेश में हस्तशिल्पों की बहुलता है।)

पाठस्य वाक्यम् — “आवस्त्राभूषणेभ्यः गृहनिर्माणपर्यन्तं प्रायः वंशवृक्षनिर्मितानां वस्तूनाम् उपयोगः क्रियते।” (वस्त्र-आभूषण से लेकर घर बनाने तक प्रायः बाँस से बनी वस्तुओं का उपयोग किया जाता है।) साम्प्रतं वंशोद्योगोऽयम् अन्ताराष्ट्रियख्यातिम् अवाप्तोऽस्ति। (आजकल यह बाँस-उद्योग अन्तर्राष्ट्रीय ख्याति प्राप्त कर चुका है।)

आम्, अतीव समीचीनः। एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं स्वर्गसदृशानि सन्ति, अतः अवश्यं चलामः। (हाँ, बहुत उपयुक्त है। ये राज्य तो भ्रमण के लिए स्वर्ग के समान हैं, अतः हम अवश्य चलेंगे।)

अभिनवः पूर्वमेव कथयति — “भ्रातृ-भगिनीप्रदेशोऽयं बह्वाकर्षकः इति प्रतीयते।” सर्वे छात्राः उच्चैः वदन्ति — “आगामिनि अवकाशे वयं तत्रैव गन्तुमिच्छामः।” स्वरा अध्यापिकाम् अपि सह गन्तुं प्रार्थयते, अध्यापिका च वदति — “रोचते मेऽयं विचारः।”