दीपकम् अध्याय 9 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत — (सारणी १) विभिन्नानाम् – व्याधीनाम् / मनोहरम् – …… / …… – प्राङ्गणे / …… – वाग्भटः / मधुराणि – …… / …… – वैद्यस्य / महर्षेः – …… ; (सारणी २) …… – वैद्याः / …… – वृक्षे / …… – वाणीम् / लौकिकः – …… / समुचितम् – …… / …… – शिष्याः / सात्त्विकम् – ……
उत्तर

दोनों सारणियाँ पूरी करने पर (रिक्तस्थानों के उत्तर नारंगी रंग में) —

सारणी १

विशेषणम्विशेष्यम्पाठे प्रयोगः
विभिन्नानाम्व्याधीनाम्वैद्याः विभिन्नानां व्याधीनां शमनं कुर्वन्ति (उदाहरणम्)
मनोहरम्शुकरूपम्धन्वन्तरिः मनोहरं शुकरूपं धृत्वा अभ्रमत्
विशालेप्राङ्गणेतत्र विशाले प्राङ्गणे स्थितं पुष्पतरुम् आरुह्य
विस्मितःवाग्भटःविस्मितः वाग्भटः चिन्तितवान्
मधुराणिफलानितस्मै विहगाय मधुराणि फलानि समर्पितवान्
उत्तमस्यवैद्यस्यउत्तमस्य वैद्यस्य अन्वेषणाय भारतवर्षे परिभ्रमन्
महर्षेःचरकस्यमहर्षेः चरकस्य नाम भवन्तः श्रुतवन्तः स्युः

सारणी २

विशेषणम्विशेष्यम्पाठे प्रयोगः
उत्तमाःवैद्याःउत्तमाः वैद्याः (‘इदम् अत्र अवधेयम्’ पेटिकायाम्)
भवनपार्श्वस्थेवृक्षेप्रख्यातवैद्यानां भवनपार्श्वस्थे वृक्षे उपविश्य
मधुराम्वाणीम्मधुरां वाणीं श्रुत्वा वाग्भटः प्राङ्गणम् आगच्छत्
लौकिकःखगःनायं लौकिकः खगः
समुचितम्उत्तरम्समुचितम् उत्तरं श्रुत्वा अत्यन्तं प्रीतः सः शुकः
विस्मिताःशिष्याःएतत् सर्वं दूरात् पश्यन्तः विस्मिताः शिष्याः
सात्त्विकम्भोजनम्समयानुसारं सात्त्विकं भोजनम् आवश्यकम्
भरने का तरीका (यही परीक्षा में काम आता है): दिए हुए पद का लिङ्ग, वचन और विभक्ति पहले पहचानिए — जोड़ीदार पद भी ठीक उसी में होगा। जैसे ‘वैद्यस्य’ षष्ठी एकवचन पुंलिङ्ग है, इसलिए उसका विशेषण भी षष्ठी एकवचन में — उत्तमस्य, न कि ‘उत्तमः’। इसी तरह ‘शिष्याः’ बहुवचन है, अतः विस्मिताः (बहुवचन), जबकि ‘वाग्भटः’ एकवचन है, अतः विस्मितः (एकवचन)।
ध्यातव्यम्: ‘मनोहरम्’ का विशेष्य पाठ में शुकरूपम् है (‘मनोहरं शुकरूपं धृत्वा’)। कुछ विद्यार्थी शुकम् लिखते हैं — ‘क्षणात् वाग्भटः मनोहरं तं शुकम् अपश्यत्’ — यह भी पाठ में है और लिङ्ग-वचन-विभक्ति तीनों मिल जाते हैं, अतः वह भी शुद्ध उत्तर है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ