प्र1.
पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत — (सारणी १) विभिन्नानाम् – व्याधीनाम् / मनोहरम् – …… / …… – प्राङ्गणे / …… – वाग्भटः / मधुराणि – …… / …… – वैद्यस्य / महर्षेः – …… ; (सारणी २) …… – वैद्याः / …… – वृक्षे / …… – वाणीम् / लौकिकः – …… / समुचितम् – …… / …… – शिष्याः / सात्त्विकम् – ……
उत्तर
दोनों सारणियाँ पूरी करने पर (रिक्तस्थानों के उत्तर नारंगी रंग में) —
सारणी १
| विशेषणम् | विशेष्यम् | पाठे प्रयोगः |
|---|---|---|
| विभिन्नानाम् | व्याधीनाम् | वैद्याः विभिन्नानां व्याधीनां शमनं कुर्वन्ति (उदाहरणम्) |
| मनोहरम् | शुकरूपम् | धन्वन्तरिः मनोहरं शुकरूपं धृत्वा अभ्रमत् |
| विशाले | प्राङ्गणे | तत्र विशाले प्राङ्गणे स्थितं पुष्पतरुम् आरुह्य |
| विस्मितः | वाग्भटः | विस्मितः वाग्भटः चिन्तितवान् |
| मधुराणि | फलानि | तस्मै विहगाय मधुराणि फलानि समर्पितवान् |
| उत्तमस्य | वैद्यस्य | उत्तमस्य वैद्यस्य अन्वेषणाय भारतवर्षे परिभ्रमन् |
| महर्षेः | चरकस्य | महर्षेः चरकस्य नाम भवन्तः श्रुतवन्तः स्युः |
सारणी २
| विशेषणम् | विशेष्यम् | पाठे प्रयोगः |
|---|---|---|
| उत्तमाः | वैद्याः | उत्तमाः वैद्याः (‘इदम् अत्र अवधेयम्’ पेटिकायाम्) |
| भवनपार्श्वस्थे | वृक्षे | प्रख्यातवैद्यानां भवनपार्श्वस्थे वृक्षे उपविश्य |
| मधुराम् | वाणीम् | मधुरां वाणीं श्रुत्वा वाग्भटः प्राङ्गणम् आगच्छत् |
| लौकिकः | खगः | नायं लौकिकः खगः |
| समुचितम् | उत्तरम् | समुचितम् उत्तरं श्रुत्वा अत्यन्तं प्रीतः सः शुकः |
| विस्मिताः | शिष्याः | एतत् सर्वं दूरात् पश्यन्तः विस्मिताः शिष्याः |
| सात्त्विकम् | भोजनम् | समयानुसारं सात्त्विकं भोजनम् आवश्यकम् |
भरने का तरीका (यही परीक्षा में काम आता है): दिए हुए पद का लिङ्ग, वचन और विभक्ति पहले पहचानिए — जोड़ीदार पद भी ठीक उसी में होगा। जैसे ‘वैद्यस्य’ षष्ठी एकवचन पुंलिङ्ग है, इसलिए उसका विशेषण भी षष्ठी एकवचन में — उत्तमस्य, न कि ‘उत्तमः’। इसी तरह ‘शिष्याः’ बहुवचन है, अतः विस्मिताः (बहुवचन), जबकि ‘वाग्भटः’ एकवचन है, अतः विस्मितः (एकवचन)।
ध्यातव्यम्: ‘मनोहरम्’ का विशेष्य पाठ में शुकरूपम् है (‘मनोहरं शुकरूपं धृत्वा’)। कुछ विद्यार्थी शुकम् लिखते हैं — ‘क्षणात् वाग्भटः मनोहरं तं शुकम् अपश्यत्’ — यह भी पाठ में है और लिङ्ग-वचन-विभक्ति तीनों मिल जाते हैं, अतः वह भी शुद्ध उत्तर है।