कक्षा ८ संस्कृत अध्याय 9 कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ का ढाँचा — आरम्भ में चित्र-संवाद (रसोई का दृश्य) है, जहाँ भूखी पुत्री शीघ्र भोजन माँगती है और माता कहती है — ‘अत्युष्णं भोजनं हितकरं न भवति’। इसी बहाने माता वाग्भट और शुक की कथा सुनाती है; फिर गद्य-कथा, पाँच श्लोक, शब्दार्थ-सारणी, व्याकरण-पेटिका और अभ्यास आते हैं। कथा — भारतवर्ष के वैद्य व्याधियों का शमन कैसे करते हैं, यह जानने के लिए भगवान् धन्वन्तरि मनोहर शुक-रूप धारण कर गाँव-गाँव घूमे और वृक्ष पर बैठकर ‘कोऽरुक्’ पुकारते रहे। किसी ने ध्यान नहीं दिया। अन्त में वे आचार्य वाग्भट की कुटी के प्राङ्गण में आए — वाग्भट ने प्रश्न समझा और उत्तर दिया। पाठ का मूल उत्तर — ‘कोऽरुक्?’ अर्थात् कः स्वस्थः नीरोगः वर्तते ? उत्तर तीन सूत्रों में — यः हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक् च, सः एव सर्वदा स्वस्थः भवति । हितभुक् = हितकर भोजन करने वाला, मितभुक् = मात्रा भर खाने वाला, ऋतुभुक् = ऋतु के अनुकूल खाने वाला।

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थEnglish
अरुक्स्वस्थःनीरोगOne who is not sick
निरामयाःनीरोगिणःस्वस्थHealthy
हितभुक्यः हितकरं खादतिहितकारक खाने वालाOne who eats nutritious food
मितभुक्यः आवश्यक-मात्रा-अनुसारं भोजनं खादतिसीमित मात्रा में भोजन करने वालाOne who eats food in limited quantity
ऋतुभुक्यः ऋत्वनुकूलं पथ्यं भोजनं करोतिऋतु के अनुसार उपयुक्त भोजन करने वालाOne who eats food which is appropriate as per season
झटितिशीघ्रमेवशीघ्रQuickly
प्रयुञ्जीतप्रयोगं कुर्यात्प्रयोग करेShould take
अजातानाम्न उत्पन्नानाम्जो पैदा नहीं हुए उनकोOf those who are not born
अनुत्पत्तिकरम्यत् (विकारान्) न उत्पादयतिजो (विकारों) को उत्पन्न न करेThat which may not cause (harm)
गरिष्ठम्यत् कठिनतया पच्यतेजो कठिनता से पचेDifficult to digest
अतिमात्रम्मात्रायाः आधिक्यम्अत्यधिक मात्रा सेIn excessive quantity
बुभुक्षायाम्क्षुधायाम्भूख लगने परOn feeling hungry
  1. चित्र-संवादः (पाठे विद्यमानः प्रश्नः)
  2. वयं शब्दार्थान् जानीमः
  3. इदम् अत्र अवधेयम्
  4. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  5. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  6. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  7. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  8. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  9. अभ्यासात् जायते सिद्धिः
  10. योग्यताविस्तरः
  11. योग्यताविस्तरः
  12. योग्यताविस्तरः
  13. योग्यताविस्तरः
  14. परियोजनाकार्यम्
क्या यह उपयोगी रहा?