दीपकम् अध्याय 9 योग्यताविस्तरः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
चरकसंहितायाः परिचयं लिखत — का रचितवान् ? तस्मिन् ग्रन्थे कति स्थानानि सन्ति ? तत्र किं वर्णितम् ?
उत्तर
उत्तरम् — महर्षिः चरकः चरकसंहिताग्रन्थं रचितवान्। चरकसंहिता इति आयुर्वेदस्य प्रमुखः ग्रन्थः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे अष्ट स्थानानि सन्ति।
क्रमःस्थानम्हिन्दी में
सूत्रस्थानम्मूल सिद्धान्त एवं सूत्र
निदानस्थानम्रोग का कारण एवं पहचान
विमानस्थानम्माप, मात्रा एवं परीक्षा-विधि
शरीरस्थानम्शरीर की रचना
इन्द्रियस्थानम्इन्द्रियाँ एवं रोग-लक्षण
चिकित्सास्थानम्चिकित्सा
कल्पस्थानम्औषध-निर्माण
सिद्धिस्थानम्चिकित्सा की सफलता एवं पञ्चकर्म

ग्रन्थे किं वर्णितम् — अत्र न केवलं रोगाणां चिकित्सा एव वर्णिता, अपितु स्वास्थ्यस्य संरक्षणार्थम् आयुषः च संवर्धनार्थम् उपायाः अपि निर्दिष्टाः।

यही बात इस पाठ की जड़ है: चरकसंहिता केवल ‘रोग हो जाने पर क्या करें’ नहीं बताती; वह ‘रोग हो ही न, और आयु बढ़े’ — इसके उपाय भी बताती है। पाठ के तीनों श्लोक (हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक्) इसी दूसरे भाग से आए हैं। इसीलिए वाग्भट कहते हैं — ‘महर्षेः चरकस्य नाम भवन्तः श्रुतवन्तः स्युः।’
पाठ-सम्बन्धः: धन्वन्तरि ने वाग्भट से कहा था — ‘त्वम् अवश्यमेव आयुर्वेद-अष्टाङ्गविचार-सारभूतं तन्त्रं विरचयेः’ — अर्थात् आयुर्वेद के आठ अङ्गों के विचार का सार-ग्रन्थ रचो। आचार्य वाग्भट ने वही किया, और चरक उनसे भी पूर्ववर्ती आचार्य हैं।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ