प्र1.
सात्त्विकः आहारः — “आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः। रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः॥” (श्रीमद्-भगवद्गीता १७/८) — अस्य भावार्थं लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — आयुः-सत्त्व-बल-आरोग्य-सुख-प्रीति-विवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः।
अन्वयः — आयुः-सत्त्व-बल-आरोग्य-सुख-प्रीति-विवर्धनाः, रस्याः, स्निग्धाः, स्थिराः, हृद्याः आहाराः सात्त्विक(जनानां) प्रियाः (भवन्ति)।
अन्वयः — आयुः-सत्त्व-बल-आरोग्य-सुख-प्रीति-विवर्धनाः, रस्याः, स्निग्धाः, स्थिराः, हृद्याः आहाराः सात्त्विक(जनानां) प्रियाः (भवन्ति)।
अर्थः (हिन्दी): जो आहार आयु, सत्त्व (बुद्धि-बल), बल, आरोग्य, सुख और प्रीति — इन छह को बढ़ाने वाले हों, तथा रसयुक्त, स्निग्ध, स्थिर (देर तक शरीर में टिकने वाले) और हृदय को भाने वाले हों — वे सात्त्विक व्यक्तियों को प्रिय होते हैं।
भावार्थः (पाठानुसार): खाद्यं विना जीवनधारणं सम्भवं नास्ति। भगवता प्रदत्तं शरीरम् आहारेण पुष्टं भूत्वा कर्मकरणाय समर्थं स्यात्। ये आहाराः आयुषः वर्द्धकाः, बुद्धिप्रदायकाः, बलकारकाः, आरोग्यप्रदाः, सुखदाः, प्रीतिगुणयुक्ताः, रसयुक्ताः, स्निग्धगुणपरिपूर्णाः, खाद्यसारपरिपूरिताः च — ते आहाराः स्वभावतः सात्त्विकजनानां प्रियाः भवन्ति। अतः आरोग्यार्थं सात्त्विकः आहारः सेवनीयः।
भावः: ध्यान दीजिए — श्लोक स्वाद से नहीं, परिणाम से आहार को पहचानता है : जो खाकर आयु, बल और प्रसन्नता बढ़े, वही सात्त्विक। यही कसौटी पाठ के श्लोक १ की ‘हितभुक्’ वाली कसौटी से मिलती है।