दीपकम् अध्याय 9 अभ्यासात् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-05

प्र1.
शुकरूपं कः धृतवान् ?
उत्तर
उत्तरम् — धन्वन्तरिः (भगवान् धन्वन्तरिः)।

पाठे — “भारतवर्षे वैद्याः विभिन्नानां व्याधीनां शमनं कथं कुर्वन्ति” इति ज्ञातुं पुरा भगवान् धन्वन्तरिः मनोहरं शुकरूपं धृत्वा प्रतिग्रामम् अभ्रमत्।

हिन्दी अर्थ: ‘भारत में वैद्य भाँति-भाँति के रोगों को कैसे शान्त करते हैं’ — यह जानने के लिए भगवान् धन्वन्तरि ने सुन्दर तोते का रूप धारण किया और गाँव-गाँव घूमे।
व्याकरण-सङ्केतः: धन्वन्तरिः — इकारान्त पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन, क्योंकि यह ‘धृतवान्’ क्रिया का कर्ता है। धृतवान् = धृ + क्तवतु — भूतकालिक कृदन्त, पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन।
प्र2.
धन्वन्तरिः (शुकः) कुत्र उपविश्य ध्वनिम् अकरोत् ?
उत्तर
उत्तरम् — वृक्षे (भवनपार्श्वस्थे वृक्षे)।

पाठे — भ्रमणकाले सः बहूनां प्रख्यातवैद्यानां भवनपार्श्वस्थे वृक्षे उपविश्य ‘कोऽरुक्’ ‘कोऽरुक्’ ‘कोऽरुक्’ इति ध्वनिम् अकरोत्।

हिन्दी अर्थ: घूमते समय वह अनेक प्रसिद्ध वैद्यों के घर के पास खड़े पेड़ पर बैठकर ‘कोऽरुक्’ की आवाज़ लगाता रहा।
व्याकरण-सङ्केतः: वृक्षे — अकारान्त पुंलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन। ‘कुत्र’ (कहाँ) का उत्तर आधार बताता है, और आधार में सप्तमी होती है — आधारोऽधिकरणम्
प्र3.
अन्ते शुकः कस्य आश्रमस्य समीपं गतवान् ?
उत्तर
उत्तरम् — वाग्भटस्य (वैद्यस्य वाग्भटस्य)।

पाठे — अन्ते सः वैद्यस्य वाग्भटस्य कुटीरसमीपं गतवान्। तत्र विशाले प्राङ्गणे स्थितं पुष्पतरुम् आरुह्य मधुरया गिरा ‘कोऽरुक्’ इति शब्दम् अकरोत्।

हिन्दी अर्थ: अन्त में वह वैद्य वाग्भट की कुटी के पास गया। वहाँ विशाल आँगन में खड़े फूलों वाले पेड़ पर चढ़कर मीठी वाणी से ‘कोऽरुक्’ पुकारा।
व्याकरण-सङ्केतः: वाग्भटस्यषष्ठी विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग। ‘कस्य’ का उत्तर सदा षष्ठी में आता है — सम्बन्ध बताने के लिए।
प्र4.
ऋतवः कति सन्ति ?
उत्तर
उत्तरम् — षट् (षट् ऋतवः सन्ति)।

पाठे — वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षा, शरद्, हेमन्तः, शिशिरः — चेति षट् ऋतवः भवन्ति।

क्रमःऋतुःहिन्दी
वसन्तःवसन्त
ग्रीष्मःग्रीष्म
वर्षावर्षा
शरद्शरद
हेमन्तःहेमन्त
शिशिरःशिशिर
व्याकरण-सङ्केतः: षट् संख्यावाचक विशेषण है और सदा बहुवचन के साथ आता है — ‘षट् ऋतवः सन्ति’, ‘षट् ऋतुः अस्ति’ नहीं। यही कारण है कि पाठ में ‘ऋतवः’ बहुवचन में है।
यह प्रश्न पाठ से क्यों जुड़ा है: ‘ऋतुभुक्’ का अर्थ ही है — इन छहों ऋतुओं के अनुकूल भोजन करने वाला। ऋतुएँ कितनी हैं, यह जाने बिना ‘ऋतुभुक्’ की परिभाषा अधूरी रह जाती है।
प्र5.
वाग्भटः शुकस्य रहस्यं केभ्यः उक्तवान् ?
उत्तर
उत्तरम् — शिष्येभ्यः (छात्रेभ्यः)।

पाठे — तदा वाग्भटः शुकस्य रहस्यम् उक्तवान् — “प्रियशिष्याः ! अयं विहगः न सामान्यविहगः, अपि तु आयुर्वेदस्य पूज्यः देवः भगवान् धन्वन्तरिः एव स्वयं शुकरूपेण अत्र आगच्छत्।”

हिन्दी अर्थ: तब वाग्भट ने तोते का रहस्य बताया — “प्रिय शिष्यो ! यह पक्षी साधारण पक्षी नहीं है, बल्कि आयुर्वेद के पूज्य देवता भगवान् धन्वन्तरि ही स्वयं तोते के रूप में यहाँ आए थे।”
व्याकरण-सङ्केतः: प्रश्न में केभ्यः (किम् शब्द, चतुर्थी विभक्ति, बहुवचन, पुंलिङ्ग) है, अतः उत्तर भी उसी विभक्ति-वचन में — शिष्येभ्यः। ‘उक्तवान्’ (कहना) के साथ जिसे कहा जाए, उसमें चतुर्थी आती है — सम्प्रदाने चतुर्थी
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ