प्र1.
विशेषणम् किम् ? विशेष्यम् किम् ? पाठात् उदाहरणं दत्त्वा स्पष्टयत।
उत्तर
विशेषणम् — यत् पदं कस्यचित् विशेषतां सूचयति तत् विशेषणम् इति उच्यते।
विशेष्यम् — यत् पदं मुख्यतया विशेषरूपेण उच्यते तत् पदं विशेष्यं भवति।
विशेष्यम् — यत् पदं मुख्यतया विशेषरूपेण उच्यते तत् पदं विशेष्यं भवति।
पाठस्य उदाहरणे — ‘उत्तमाः वैद्याः’ — अत्र ‘वैद्यस्य’ विशेषता उक्ता, अतः वैद्याः = विशेष्यपदम् तथा उत्तमाः = विशेषणपदम्। एवमेव पाठे ‘उत्तमाः’, ‘मनोहरम्’ इत्यादयः शब्दाः विशेषतां प्रकटयन्ति, अतः एते विशेषणानि सन्ति।
हिन्दी में: जो पद किसी की विशेषता बताए वह विशेषण है; और जिसकी विशेषता बताई जाती है, जो मुख्य रूप से कहा जाता है, वह विशेष्य है। ‘मनोहरं शुकरूपम्’ में ‘शुकरूपम्’ विशेष्य है और ‘मनोहरम्’ उसका विशेषण।
पहचानने का तरीका: वाक्य में से संज्ञा हटा दीजिए — यदि शेष पद अकेला अधूरा लगे तो वही विशेषण है। ‘विशाले प्राङ्गणे’ में ‘विशाले’ अकेला अधूरा है; ‘प्राङ्गणे’ अपने-आप में पूरा — इसलिए ‘प्राङ्गणे’ विशेष्य, ‘विशाले’ विशेषण।