प्र1.
पट्टिका — लौकिकः, व्याधीनाम्, देवः, वृक्षे, त्रीणि, उत्तमस्य, वाणीम्, विस्मितः, मधुरया, प्रश्नान्, पूज्यः, खगः, विशाले, शुकम्, वाग्भटः। इन पदों को ‘विशेषणपदानि’ तथा ‘विशेष्यपदानि’ नामक दो सञ्चिकाओं में भरिए। (सञ्चिकासु दत्तम् उदाहरणम् — विशेषणपदानि : लौकिकः ; विशेष्यपदानि : व्याधीनाम्)
उत्तर
| विशेषणपदानि | विशेष्यपदानि |
|---|---|
| लौकिकः (उदाहरणम्) | व्याधीनाम् (उदाहरणम्) |
| विशाले | वृक्षे |
| मधुरया | वाणीम् |
| विस्मितः | वाग्भटः |
| उत्तमस्य | खगः |
| त्रीणि | शुकम् |
| पूज्यः | देवः |
| — | प्रश्नान् |
कुल — विशेषणपदानि : ७, विशेष्यपदानि : ८।
प्रत्येक पद पाठ में किसके साथ आया है:
- लौकिकः – खगः — “नायं लौकिकः खगः।” (इसी कारण ‘लौकिकः’ विशेषण, ‘खगः’ विशेष्य)
- विशाले – प्राङ्गणे — “तत्र विशाले प्राङ्गणे स्थितम्…”
- मधुरया – गिरा — “मधुरया गिरा ‘कोऽरुक्’ इति शब्दम् अकरोत्।”
- विस्मितः – वाग्भटः — “विस्मितः वाग्भटः चिन्तितवान्।”
- उत्तमस्य – वैद्यस्य — “उत्तमस्य वैद्यस्य अन्वेषणाय…”
- त्रीणि – उत्तराणि — “सूत्ररूपाणि त्रीणि उत्तराणि प्रादात्।”
- पूज्यः – देवः — “आयुर्वेदस्य पूज्यः देवः भगवान् धन्वन्तरिः।”
- वाणीम् — “मधुरां वाणीं श्रुत्वा…”; वृक्षे — “भवनपार्श्वस्थे वृक्षे उपविश्य”; शुकम् — “मनोहरं तं शुकम् अपश्यत्”; प्रश्नान् — “अधोलिखितान् प्रश्नान्…” / “स्वप्रश्नानाम् उत्तराणि”; व्याधीनाम् — “विभिन्नानां व्याधीनाम्”।
छाँटने का सरल नियम: जो पद अकेला बोलने पर ‘कौन-सा ?’ ‘कैसा ?’ पूछने को कहे — वह विशेषण। जो अपने-आप में वस्तु या व्यक्ति का नाम हो — वह विशेष्य। ‘विशाले’ सुनकर मन पूछता है ‘विशाल क्या ?’ — इसलिए विशेषण; ‘वृक्षे’ अपने-आप पूर्ण है — इसलिए विशेष्य।
सावधानी: वाग्भटः और देवः यहाँ विशेष्य हैं, विशेषण नहीं — क्योंकि ये नाम/संज्ञा हैं और इन्हीं की विशेषता ‘विस्मितः’, ‘पूज्यः’ बताते हैं।