यह प्रतियोगिता-कार्य है। विषय है — ‘संस्कृत पर आधारित भारतीय एकता’। शिक्षक तीन बिन्दुओं पर अंक देंगे : प्रवाहः (धाराप्रवाह बोलना), शुद्धता (व्याकरण की शुद्धि) तथा शब्दकोषः (शब्द-भण्डार की विविधता)। प्रत्येक बिन्दु पर ५ से १ तक अंक हैं।
पुस्तक की अङ्कयोजना (मूल्यांकन-तालिका) —
| अङ्कयोजना | ५ | ४ | ३ | २ | १ |
|---|---|---|---|---|---|
| प्रवाहः | प्रवाहपूर्वकं संवादं करोति। | केषुचित् बिन्दुषु विरामं करोति परन्तु सः संचारं न बाधते। | केषुचित् बिन्दुषु विरामं करोति यः संचारं बाधते। | कदाचित् प्रायः विरामं करोति येन संचारः कठिनः भवति। | संचार एव न जायते। |
| शुद्धता | योग्यवाक्य-संरचना | अत्यल्पाः व्याकरण-दोषाः | नैमित्तिक-व्याकरण-दोषाः | त्रुटिपूर्ण-वाक्य-संरचनाः | वाक्य-संरचना एव न जायमाना अस्ति। |
| शब्दकोषः | प्रासंगिक-शब्दकोशस्य विविधतायाः उपयोगः | शब्दावल्यां विविधतायाः उपयोगः | प्रासङ्गिक–सीमित-शब्दकोशस्य उपयोगः | सीमितशब्दकोशस्य उपयोगः | द्वित्राः एव शब्दाः प्रयुक्ताः। |
उच्चतम श्रेणी (५ + ५ + ५) पाने के लिए भाषण में क्या चाहिए —
- प्रवाहः (५): बिना रुके, बिना ‘अ… अ…’ के बोलिए। वाक्य छोटे रखिए; एक साँस में एक ही विचार। कण्ठस्थ कीजिए, पढ़िए मत।
- शुद्धता (५): कर्ता-क्रिया का वचन मिलाइए (संस्कृतम् अस्ति / भाषाः सन्ति), विभक्ति ठीक रखिए, संख्यावाची शब्दों में सावधानी बरतिए। जिस वाक्य पर सन्देह हो, उसे सरल कर दीजिए — अशुद्ध लम्बे वाक्य से शुद्ध छोटा वाक्य अच्छा है।
- शब्दकोषः (५): एक ही शब्द बार-बार मत दोहराइए। पाठ के पर्यायों का उपयोग कीजिए — भाषा/वाणी/भारती/सुरभारती, एकता/ऐक्यम्/सङ्घटनम्, ज्ञानम्/विद्या/शास्त्रम्, सर्वत्र/सर्वतः।
- विषय-वस्तु: तीन खण्ड बनाइए — (१) संस्कृत क्यों जोड़ती है, (२) उदाहरण, (३) आज हम क्या करें। आरम्भ में सुभाषित और अन्त में आह्वान रखिए।
आदर्श उत्तरम् (नमूना भाषण — उच्चतम श्रेणी) —
माननीयाः अध्यापकाः, प्रियाः सहपाठिनः, सर्वेभ्यः नमस्कारः।
अद्य अहं ‘संस्कृताधारिता भारतीयैकता’ इति विषये किञ्चित् वक्तुम् इच्छामि।
संस्कृतं भारतदेशस्य सम्पत् अस्ति। अस्यां भाषायाम् एव अस्माकं ज्ञानवैभवं सञ्चितम् अस्ति।
अस्माकं देशे भाषाः बह्व्यः सन्ति — हिन्दी, मराठी, बाङ्ग्ला, तेलुगु, कन्नडम्, तमिऴम्, गुर्जरी, ओड़िआ इत्यादयः।
किन्तु आसां सर्वासां भाषाणां शब्दभण्डारः प्रायः संस्कृतात् एव आगतः।
यदा कश्चन बङ्गदेशीयः ‘विद्यालयः’ इति वदति, यदा च कश्चन कन्नडभाषी ‘मित्रम्’ इति वदति, तदा उभौ अपि संस्कृतम् एव वदतः।
अतः एव कविः गायति — ‘भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम्’।
न केवलं शब्दाः, अपि तु विचाराः अपि सामान्याः सन्ति।
‘वसुधैव कुटुम्बकम्’, ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’, ‘सत्यमेव जयते’ — एतानि वाक्यानि संस्कृतात् एव निःसृतानि,
एतानि च कश्मीरतः कन्याकुमारीपर्यन्तं सर्वैः भारतीयैः समानरूपेण मन्यन्ते।
रामायणं महाभारतं च देशस्य प्रत्येकस्मिन् प्रदेशे स्वभाषया गीयेते — कथा एका, भाषाः अनेकाः।
इयम् एव अस्माकं वास्तविकी एकता।
संस्कृतं जनानां मानसं संस्करोति, वाणीं परिष्करोति, सत्पथे प्रेरयति च।
तत् केवलं भारतीयानाम् एकतां न साधयति, अपि तु विश्वबन्धुत्वम् अपि विस्तारयति।
यतः संस्कृतस्य सन्देशः अस्ति — ‘सर्वे सन्तु निरामयाः’।
अतः वयं सर्वे प्रतिज्ञां कुर्मः — वयं संस्कृतं पठिष्यामः, संस्कृतेन वदिष्यामः, संस्कृतस्य सुभाषितानि च स्मरिष्यामः।
यतः संस्कृतं सत्यं शिवं सुन्दरं च अस्ति।
एतावत् एव। धन्यवादः।
(हिन्दी अनुवाद —) आदरणीय अध्यापकगण, प्रिय सहपाठियो, सबको नमस्कार। आज मैं ‘संस्कृत पर आधारित भारतीय एकता’ विषय पर कुछ कहना चाहता/चाहती हूँ। संस्कृत भारत देश की सम्पत्ति है; इसी भाषा में हमारा ज्ञानवैभव संचित है। हमारे देश में भाषाएँ बहुत हैं — हिन्दी, मराठी, बाङ्ग्ला, तेलुगु, कन्नड, तमिऴ, गुजराती, ओड़िआ आदि। किन्तु इन सबका शब्दभण्डार प्रायः संस्कृत से ही आया है। जब कोई बंगाली ‘विद्यालय’ कहता है और कोई कन्नडभाषी ‘मित्र’ कहता है, तब दोनों संस्कृत ही बोल रहे होते हैं। इसीलिए कवि गाता है — ‘भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम्’। केवल शब्द ही नहीं, विचार भी साझे हैं — ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’, ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’, ‘सत्यमेव जयते’ — ये वाक्य संस्कृत से ही निकले हैं और कश्मीर से कन्याकुमारी तक सब भारतीय इन्हें एक-सा मानते हैं। रामायण और महाभारत देश के हर प्रदेश में अपनी-अपनी भाषा में गाए जाते हैं — कथा एक, भाषाएँ अनेक। यही हमारी वास्तविक एकता है। संस्कृत मन को संस्कारित करती है, वाणी को शुद्ध करती है और सन्मार्ग पर प्रेरित करती है। वह केवल भारतीयों की एकता नहीं साधती, विश्वबन्धुत्व भी फैलाती है, क्योंकि उसका सन्देश है — ‘सर्वे सन्तु निरामयाः’। इसलिए हम सब प्रतिज्ञा करते हैं — हम संस्कृत पढ़ेंगे, संस्कृत में बोलेंगे और संस्कृत के सुभाषित याद रखेंगे; क्योंकि संस्कृत सत्य है, शिव है और सुन्दर है। बस इतना ही। धन्यवाद।