शारदा अध्याय 10 अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-06

प्र1.
ऋषभेण निर्मितस्य नगरस्य नाम किम् ?
उत्तर

विनिता। (हिन्दी — विनिता।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘एवम् ऋषभस्य दक्षशासनेन कौशलेन च विनितानाम्नः नगरस्य निर्माणम् अभवत्।’ (पृ. 130)

एकपद-उत्तर की शर्त: प्रश्न ‘नाम किम्’ पूछता है, अतः उत्तर केवल नाम होगा — ‘विनिता’। पूरा वाक्य लिखने की आवश्यकता नहीं। यदि पूरा वाक्य माँगा जाता तो — ‘ऋषभेण निर्मितस्य नगरस्य नाम विनिता आसीत्।’ यही नगर आगे भरत को दिया गया — ‘विनिता राज्यं भरताय … समर्प्य’।
प्र2.
ऋषभस्य प्रसिद्धे द्वे कन्ये के ?
उत्तर

ब्राह्मी सुन्दरी च। (हिन्दी — ब्राह्मी तथा सुन्दरी।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘तथैव ऋषभस्य पुत्रीषु ब्राह्मी सुन्दरी चेति द्वे कन्ये अपि गणितादिषु शास्त्रेषु प्रवीणे प्रसिद्धे च आस्ताम्।’ (पृ. 130)

व्याकरण-सङ्केत: प्रश्न में ‘द्वे कन्ये के’ — यह द्विवचन का प्रश्नरूप है (किम् शब्द, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा द्विवचन = के)। अतः उत्तर भी द्विवचन में ही — ‘ब्राह्मी सुन्दरी च’। पाठ ने उन्हें ‘गणितादिषु शास्त्रेषु प्रवीणे’ कहा है, अर्थात् वे गणित आदि शास्त्रों में निपुण थीं।
प्र3.
कस्यां लिप्यां नैकानि शास्त्राणि लिपिबद्धानि ?
उत्तर

ब्राह्मीलिप्याम् (ब्राह्म्याम्)। (हिन्दी — ब्राह्मी लिपि में।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘जैनसम्प्रदायानुगुणं ब्राह्मीलिप्याः विकासः ब्राह्मीद्वारैव कृता इति श्रूयते। तस्यामेव लिप्यां शिलालेखाः उपलभ्यन्ते।’ (पृ. 130)

उत्तर सप्तमी में ही क्यों: प्रश्न ‘कस्याम्’ से आरम्भ होता है — यह सप्तमी विभक्ति, स्त्रीलिङ्ग, एकवचन है। नियम है «अधिकरणे सप्तमी» — आधार बताने वाला पद सप्तमी में आता है। अतः उत्तर भी सप्तमी में — ‘ब्राह्मीलिप्याम्’, न कि ‘ब्राह्मीलिपिः’। यही बात प्रश्न २ के अन्य भागों में भी लागू होती है। (‘नैकानि’ = न + एकानि — ‘एक नहीं, अनेक’।)
प्र4.
विनिता नामकं राज्यं ऋषभः कस्मै समर्पितवान् ?
उत्तर

भरताय। (हिन्दी — भरत को।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘विशेषतया विनिता राज्यं भरताय तक्षशिलां बाहुबलये च समर्प्य जीवनस्य परमसत्यम् अन्वेष्टुं प्रस्थितोऽयं महामुनिः।’ (पृ. 131)

कारक-नियम: प्रश्न ‘कस्मै’ है — चतुर्थी एकवचन। नियम है «कर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम्» तथा «सम्प्रदाने चतुर्थी» — जिसे कोई वस्तु दी जाए, वह चतुर्थी में आता है। अतः उत्तर ‘भरताय’ (न कि ‘भरतः’ या ‘भरतम्’)। इसी नियम से ‘बाहुबलये’ भी चतुर्थी में है।
प्र5.
ऋषभः बाहुबलिने किं राज्यं प्रदत्तवान् ?
उत्तर

तक्षशिलाम्। (हिन्दी — तक्षशिला।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘विनिता राज्यं भरताय तक्षशिलां बाहुबलये च समर्प्य …।’ (पृ. 131)

कारक-नियम: यहाँ प्रश्न ‘किम् राज्यम्’ है, अर्थात् कर्म पूछा जा रहा है — ‘क्या दिया?’। नियम है «कर्मणि द्वितीया», अतः उत्तर द्वितीया विभक्ति में — ‘तक्षशिलाम्’। ध्यान दीजिए, इसी वाक्य में ‘बाहुबलये’ चतुर्थी (जिसे दिया) और ‘तक्षशिलाम्’ द्वितीया (जो दिया) है — एक ही वाक्य में दोनों कारक साथ दिखते हैं।
प्र6.
प्रजाः भिक्षायां कानि वस्तूनि यच्छन्ति स्म ?
उत्तर

आभरणानि अनर्घवस्तूनि च। (हिन्दी — आभूषण तथा अनमोल वस्तुएँ।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘परं तत्रत्याः जनाः तेषां प्रियं महाराजं दृष्ट्वा भिक्षायां किं दातव्यमिति सम्भ्रान्ताः सन्तः तस्मै आभरणानि अनर्घवस्तूनि च यच्छन्ति स्म।’ (पृ. 132)

इस उत्तर की चुभन: प्रजा ने जो दिया वह मूल्यवान् था, किन्तु अनुपयोगी था — भिक्षु को आभूषण नहीं, भोजन चाहिए। पाठ अगला वाक्य ही यह जोड़ता है — ‘परं भिक्षायां भोजनपदार्थः देयः इति न केनापि चिन्तितम्।’ यही कारण है कि ऋषभदेव को दिन-दिन उपवास करना पड़ा और एक बार चार सौ दिन का निरन्तर उपवास हुआ। (‘यच्छन्ति स्म’ = √दा धातु का ‘यच्छ’ रूप + स्म = ‘देते थे’।)
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ