शारदा अध्याय 11 अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-06

प्र1.
वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं कति आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — त्रीणि। (तीन।)

पूर्णवाक्येन — वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः च।

आधार (पृष्ठ १४५): ‘आस्यस्य अभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः च।’
रूप की सावधानी: ‘तत्त्वम्’ नपुंसकलिङ्ग है, अतः ‘त्रि’ का नपुंसक बहुवचन रूप त्रीणि लगेगा — ‘त्रयः’ (पुल्लिङ्ग) या ‘तिस्रः’ (स्त्रीलिङ्ग) नहीं। एकपदेन उत्तर में भी विशेष्य के लिङ्ग के अनुसार ही रूप चुनना पड़ता है।
प्र2.
कति स्थानानि सन्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — षट्। (छह।)

पूर्णवाक्येन — आस्ये षट् स्थानानि सन्ति — कण्ठः, तालु, मूर्धा, दन्तः, ओष्ठः, नासिका च।

आधार (पृष्ठ १४५): ‘तत्र (क) षट् स्थानानि; (ख) षट् करणानि इति उभयोः विषये वयं पूर्वस्यां कक्षायाम् एव विस्तरेण ज्ञातवन्तः।’ चित्र में छहों स्थान क्रम-संख्या के साथ अंकित हैं — १ कण्ठः, २ तालु, ३ मूर्धा, ४ दन्तः, ५ ओष्ठः, ६ नासिका।
करण भी छह ही: संख्या दोनों की छह है, पर नाम अलग — करण हैं कण्ठः, जिह्वा-मध्यः, जिह्वा-उपाग्रः, जिह्वा-अग्रः, ओष्ठः तथा नासिका। प्रश्न ‘स्थानानि’ का है, इसलिए उत्तर में स्थान ही गिनाइए।
प्र3.
आभ्यन्तर-प्रयत्नः कतिविधः ?
उत्तर

उत्तरम् — पञ्चविधः। (पाँच प्रकार का।)

पूर्णवाक्येन — आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति — स्पृष्ट-प्रयत्नः, ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः, ईषद्-विवृत-प्रयत्नः, विवृत-प्रयत्नः, संवृत-प्रयत्नः च।

आधार (पृष्ठ १४६):आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति —’ इसके ठीक बाद पुस्तक ने (१) से (५) तक क्रम से पाँचों गिनाए हैं।
व्याकरण: ‘कतिविधः ?’ पूछे जाने पर उत्तर भी ‘-विधः’ में ही देना चाहिए — पञ्चविधः, केवल ‘पञ्च’ नहीं। ‘प्रयत्नः’ पुल्लिङ्ग है, इसलिए विशेषण भी पुल्लिङ्ग प्रथमा एकवचन में — ‘पञ्चविधः’।
प्र4.
करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा करणस्य कः प्रयत्नः भवति ?
उत्तर

उत्तरम् — स्पृष्ट-प्रयत्नः। (स्पृष्ट-प्रयत्न।)

पूर्णवाक्येन — करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा करणस्य स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति; तेन च स्थाने स्पर्श-व्यञ्जनानि उत्पद्यन्ते।

आधार (पृष्ठ १४६): ‘करणं यदा स्थानं स्पष्ट-रूपेण स्पृशति, तदा करणस्य स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति। करणस्य स्पृष्ट-प्रयत्नेन → स्थाने स्पर्श-व्यञ्जनानि उत्पद्यन्ते।’ प्रश्न का वाक्य पुस्तक का ही वाक्य है — इसलिए उत्तर सीधे उसी वाक्य के उत्तरार्ध से मिलता है।
भ्रम से बचिए: यदि प्रश्न में ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’ होता तो उत्तर ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः’ होता। यहाँ ‘स्पष्टरूपेण’ शब्द है — यही निर्णायक है।
प्र5.
अवर्णस्य कति उपभेदाः सन्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — त्रयः। (तीन।)

पूर्णवाक्येन — अ-वर्णस्य त्रयः उपभेदाः सन्ति — अ-कारः (ह्रस्वः), आ-कारः (दीर्घः), अ३-कारः (प्लुतः) इति।

उपभेदःनाममात्राआभ्यन्तर-प्रयत्नः
ह्रस्वःएकमात्रःसंवृतः
दीर्घःद्विमात्रःविवृतः
अ३प्लुतःत्रिमात्रःविवृतः
आधार (पृष्ठ १४८):अ-वर्णस्य त्रयः उपभेदाः वयं पूर्वं दृष्टवन्तः — अ-कारः (ह्रस्वः), आ-कारः (दीर्घः), अ३-कारः (प्लुतः) इति।’ पृष्ठ १५२ की सारणी भी यही कहती है — समानाक्षर स्वर में ‘ह्रस्व-दीर्घ-प्लुताः — त्रयः उपभेदाः’।
रूप की सावधानी: ‘उपभेदः’ पुल्लिङ्ग है, अतः यहाँ त्रयः (पुल्लिङ्ग बहुवचन) आएगा — प्रश्न १ (क) के ‘त्रीणि’ से यह भिन्न है, क्योंकि वहाँ विशेष्य ‘तत्त्वानि’ नपुंसकलिङ्ग था। एक ही संख्या, दो अलग रूप — यही इस अभ्यास की असली परीक्षा है।
प्र6.
संवृत-प्रयत्नः कुत्र भवति ?
उत्तर

उत्तरम् — कण्ठे (कण्ठ-स्थाने)। (कण्ठ में।)

पूर्णवाक्येन — संवृत-प्रयत्नः केवलं कण्ठ-स्थाने एव भवति, तदपि केवलम् अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) उच्चारणार्थम् एव।

आधार (पृष्ठ १४९ की पेटिका):केवलं कण्ठ-स्थाने एव संवृत-प्रयत्नः भवति, तदपि केवलम् अ-कारस्य उच्चारणार्थम् एव।’ ध्यान दीजिए, वाक्य में दो बार ‘केवलम्’ आया है — इसलिए उत्तर में दोनों सीमाएँ बताना अच्छा उत्तर है : (१) केवल कण्ठ में, (२) केवल ह्रस्व ‘अ’ के लिए।
‘कुत्र’ का उत्तर सप्तमी में: ‘कुत्र ?’ अर्थात् ‘कहाँ ?’ — इसका उत्तर अधिकरण कारक में, अर्थात् सप्तमी विभक्ति में देना चाहिए — ‘कण्ठे’ अथवा ‘कण्ठ-स्थाने’। ‘कण्ठः’ (प्रथमा) लिखना अशुद्ध होगा।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ