उत्तरम् — त्रीणि। (तीन।)
पूर्णवाक्येन — वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः च।
अद्यतन2026-09-06
उत्तरम् — त्रीणि। (तीन।)
पूर्णवाक्येन — वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः च।
उत्तरम् — षट्। (छह।)
पूर्णवाक्येन — आस्ये षट् स्थानानि सन्ति — कण्ठः, तालु, मूर्धा, दन्तः, ओष्ठः, नासिका च।
उत्तरम् — पञ्चविधः। (पाँच प्रकार का।)
पूर्णवाक्येन — आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति — स्पृष्ट-प्रयत्नः, ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः, ईषद्-विवृत-प्रयत्नः, विवृत-प्रयत्नः, संवृत-प्रयत्नः च।
उत्तरम् — स्पृष्ट-प्रयत्नः। (स्पृष्ट-प्रयत्न।)
पूर्णवाक्येन — करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा करणस्य स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति; तेन च स्थाने स्पर्श-व्यञ्जनानि उत्पद्यन्ते।
उत्तरम् — त्रयः। (तीन।)
पूर्णवाक्येन — अ-वर्णस्य त्रयः उपभेदाः सन्ति — अ-कारः (ह्रस्वः), आ-कारः (दीर्घः), अ३-कारः (प्लुतः) इति।
| उपभेदः | नाम | मात्रा | आभ्यन्तर-प्रयत्नः |
|---|---|---|---|
| अ | ह्रस्वः | एकमात्रः | संवृतः |
| आ | दीर्घः | द्विमात्रः | विवृतः |
| अ३ | प्लुतः | त्रिमात्रः | विवृतः |
उत्तरम् — कण्ठे (कण्ठ-स्थाने)। (कण्ठ में।)
पूर्णवाक्येन — संवृत-प्रयत्नः केवलं कण्ठ-स्थाने एव भवति, तदपि केवलम् अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) उच्चारणार्थम् एव।