कक्षा ९ संस्कृत अध्याय 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

यह पाठ कहाँ से शुरू होता है — पाठ का पहला ही वाक्य पिछली कक्षा की ओर इशारा करता है : ‘पूर्वस्यां कक्षायां मनुष्येषु वाग्-उत्पत्ति-प्रक्रिया कथं भवतीति वयं सामान्यतः दृष्टवन्तः।’ वहाँ यह भी देखा था कि आस्य के भीतर वर्ण बनने के लिए तीन तत्त्व चाहिए — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः। पहले दो तत्त्व कक्षा ८ में विस्तार से पढ़े जा चुके; इस पाठ का वाक्य है — ‘अस्मिन् पाठे (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः इत्यस्य विषये विस्तरेण अवगच्छामः।’ इसीलिए यह ‘शिक्षा २ ’ है। आभ्यन्तर-प्रयत्न क्या है — पुस्तक की परिभाषा है — ‘ आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ इति उच्यते। ’ अर्थात् करण (जो अङ्ग हिलता है) स्थान (जो अङ्ग स्थिर है) तक कितने ज़ोर से, कितने पास तक जाता है — यही प्रयत्न है। ‘आभ्यन्तर’ इसलिए कि यह सारा प्रयत्न मुँह के भी

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थपाठ में कहाँ / किस काम का
प्रयत्नःउच्चारणे प्रयुज्यमानं बलम्उच्चारण में लगाया गया ‘बल’ अथवा ‘दबाव’पूरे पाठ का मूल शब्द (पृ. १४६)
अभ्यन्तरेअन्तःअन्दर‘आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं…’ (पृ. १४६)
आभ्यन्तरम्अन्तःस्थितम्अन्दर स्थित‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ पद का पूर्वांश
आभ्यन्तर-प्रयत्नःअन्तःप्रयत्नः / आस्यस्य अभ्यन्तरे करणस्य स्थानं प्रति प्रयुक्तं बलम्मुँह के भीतर करण का स्थान की ओर लगाया गया ‘बल’पाठ का विषय ही (पृ. १४६)
स्पृष्टःस्पर्शः कृतःस्पर्श किया हुआस्पृष्ट-प्रयत्नः → स्पर्श-व्यञ्जनानि
ईषत्अल्पम्थोड़ाईषत्-स्पृष्ट तथा ईषद्-विवृत — दोनों में
ईषत्-स्पृष्टःअल्पं स्पर्शः कृतःथोड़ा स्पर्श किया हुआईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः → अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि
विवृतःउद्घाटितःखुला हुआविवृत-प्रयत्नः → स्वराः
विवरःछिद्रः / अन्तरालःअन्तराल, छेद‘लघुः विवरः’ (ईषद्-विवृत) तथा ‘स्फुटः विवरः’ (विवृत)
ईषद्-विवृतःअल्पम् उद्घाटितःथोड़ा खुला हुआईषद्-विवृत-प्रयत्नः → ऊष्माणः, अयोगवाहौ
संवृतःअविस्तृतःसिकुड़ा हुआसंवृत-प्रयत्नः → केवलम् अ-कारः
संकोचःसंकोचनम्सिकुड़ना‘कण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये संकोचः भवति’ (पृ. १४८)
संकुचितःसंकीर्णः / संकोचं कृतःसिकुड़ा गया‘कण्ठः संकुचितः संकीर्णः वा भवति’ (पृ. १४८)
  1. पाठः
  2. (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः
  3. अङ्गुली-मुरली-दृष्टान्तः तथा पाठस्य उपसंहारः
  4. वर्णमाला
  5. आस्यस्य अभ्यन्तरे षट् स्थानानि, षट् करणानि, पञ्च आभ्यन्तर-प्रयत्नाः च
  6. वर्णानां भेद-उपभेदानां परस्पर-भिन्नताः
  7. सर्वं शब्देन भासते
  8. स्थानानुसारं वर्णाः
  9. स्वाध्यायान्मा प्रमदः
  10. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  11. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  12. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  13. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  14. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  15. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
क्या यह उपयोगी रहा?