उत्तरम् — पुस्तकस्य सारणी अनुसारं स्वर-व्यञ्जनयोः तिस्रः भिन्नताः —
| क्रमः | स्वरः | व्यञ्जनम् |
|---|---|---|
| १. | स्वतन्त्रः वर्णः उच्चारणार्थम् अन्य-वर्णः न आवश्यकः | परतन्त्रः वर्णः उच्चारणार्थम् आधार-स्वरः आवश्यकः |
| २. | एकमात्रः / द्विमात्रः / त्रिमात्रः वा | अर्धमात्रः नित्यम् |
| ३. | स्वराः (२१) – विवृत-प्रयत्नः अ-कारः (०१) – संवृत-प्रयत्नः | स्पर्शाः (२५) – स्पृष्ट-प्रयत्नः अन्तःस्थाः (०४) – ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः ऊष्माणः (०४) तथा अयोगवाहौ (०२) – ईषद्-विवृत-प्रयत्नः |
(हिन्दी सारांश —) (१) स्वर स्वतन्त्र है, उसे बोलने के लिए किसी और वर्ण की ज़रूरत नहीं; व्यञ्जन परतन्त्र है, उसे सहारे के लिए आधार-स्वर चाहिए। (२) स्वर एक, दो या तीन मात्रा का हो सकता है; व्यञ्जन सदा आधी मात्रा का ही होता है। (३) स्वर का प्रयत्न विवृत (या ‘अ’ में संवृत) है; व्यञ्जन का प्रयत्न स्पृष्ट, ईषत्-स्पृष्ट अथवा ईषद्-विवृत है।