उत्तरम् — यत् पाठे चित्रैः पेटिकाभिः च बोधितम्, तदेव अत्र पाणिनीय-शिक्षायाः मूल-सूत्र-रूपेण दीयते, येन छात्रः परिभाषां शास्त्र-वाक्यं च संयोज्य पश्येत्। षष्ठ-कक्षायां ‘स्थान-प्रकरणम्’, अष्टम-कक्षायां ‘करण-प्रकरणम्’ पठितम्; अधुना नवम-कक्षायाम् ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम्’।
पाणिनीय-शिक्षा के तीन प्रकरण, तीन कक्षाएँ —
| प्रकरणम् | कक्षा / पुस्तक | क्या बताता है |
|---|---|---|
| स्थान-प्रकरणम् | कक्षा ६ | कौन-सा वर्ण मुँह के किस स्थान से निकलता है |
| करण-प्रकरणम् | कक्षा ८ — दीपकम् | उस स्थान को कौन-सा करण छूता है (जिह्वा-मध्य/उपाग्र/अग्र, स्वस्थान) |
| आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम् | कक्षा ९ — शारदा (यही पाठ) | करण उस स्थान तक किस प्रयत्न से जाता है |
नव सूत्राणि क्रमेण —
२. आभ्यन्तरो बाह्यश्च।
३. स्वस्थाने आभ्यन्तरस्तावत्।
४. स्पृष्ट–करणाः – स्पर्शाः।
५. ईषत्-स्पृष्ट–करणा – अन्तस्थाः।
६. ईषद्-विवृत–करणा – ऊष्माणः।
७. विवृत–करणाः – स्वराः।
८. संवृतस्त्वकारः।
९. इत्येषोऽन्तःप्रयत्नः।