शारदा अध्याय 2 अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-06

प्र1.
उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत — [विद् — विद्यते, विद्येते, विद्यन्ते | लभ् — ………, लभेते, लभन्ते | अपेक्ष् — अपेक्षते, ………, अपेक्षन्ते | वर्ध् — ………, वर्धेते, ……… | सेव् — ………, ………, सेवन्ते | मोद् — मोदते, ………, ………]
उत्तर

सर्वेऽपि एते धातवः आत्मनेपदिनः; तालिकायाः त्रयः स्तम्भाः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषस्य एकवचनं, द्विवचनं, बहुवचनं च दर्शयन्ति। पूरिता तालिका — (हिन्दी — ये सभी धातुएँ आत्मनेपदी हैं; तालिका के तीन स्तम्भ लट्-लकार के प्रथमपुरुष का एकवचन, द्विवचन तथा बहुवचन दिखाते हैं। भरी हुई तालिका नीचे दी गई है।)

धातुःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
विद् (होना, विद्यमान रहना)विद्यतेविद्येतेविद्यन्ते
लभ् (पाना)लभतेलभेतेलभन्ते
अपेक्ष् (अपेक्षा करना)अपेक्षतेअपेक्षेतेअपेक्षन्ते
वर्ध् (बढ़ना)वर्धतेवर्धेतेवर्धन्ते
सेव् (सेवा करना)सेवतेसेवेतेसेवन्ते
मोद् (प्रसन्न होना)मोदतेमोदेतेमोदन्ते
आत्मनेपदस्य लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य प्रत्ययाः —
एकवचनम् → -ते · द्विवचनम् → -एते · बहुवचनम् → -अन्ते
यथा — लभ् + ते = लभते · लभ् + एते = लभेते · लभ् + अन्ते = लभन्ते
तालिका को इस तरह पढ़िए: पहली पंक्ति ‘विद् — विद्यते, विद्येते, विद्यन्ते’ उदाहरण है। उसी साँचे पर शेष धातुएँ चलती हैं। ध्यान रहे — इनमें कहीं भी ‘-ति, -तः, -न्ति’ (परस्मैपद) नहीं लगेगा, क्योंकि ये सभी आत्मनेपदी हैं। ‘विद्’ यहाँ ‘विद्यमान होना’ अर्थ में है, इसीलिए ‘विद्यते’ (न कि ‘वेत्ति’)।
पाठ से जोड़िए — ये छहों रूप पाठ में सचमुच आए हैं:
विद्यन्ते — “भारतीयधर्मशास्त्रेषु अनेकाः सूक्तयः विद्यन्ते।”
लभते — “धर्मपालनेन च दीर्घकालिकं सुखं लभते।”
अपेक्षते — “स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।” (न + अपेक्षते)
वर्धते — “लघु-लघुः सञ्चयोऽपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते।”
सेवनम् (सेव् धातोः) — “व्यसनपदार्थानां सेवनं …।”
इसलिए यह अभ्यास केवल रूप-रटना नहीं, पाठ की क्रियाओं की पहचान है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ