प्र1.
उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत — [विद् — विद्यते, विद्येते, विद्यन्ते | लभ् — ………, लभेते, लभन्ते | अपेक्ष् — अपेक्षते, ………, अपेक्षन्ते | वर्ध् — ………, वर्धेते, ……… | सेव् — ………, ………, सेवन्ते | मोद् — मोदते, ………, ………]
उत्तर
सर्वेऽपि एते धातवः आत्मनेपदिनः; तालिकायाः त्रयः स्तम्भाः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषस्य एकवचनं, द्विवचनं, बहुवचनं च दर्शयन्ति। पूरिता तालिका — (हिन्दी — ये सभी धातुएँ आत्मनेपदी हैं; तालिका के तीन स्तम्भ लट्-लकार के प्रथमपुरुष का एकवचन, द्विवचन तथा बहुवचन दिखाते हैं। भरी हुई तालिका नीचे दी गई है।)
| धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| विद् (होना, विद्यमान रहना) | विद्यते | विद्येते | विद्यन्ते |
| लभ् (पाना) | लभते | लभेते | लभन्ते |
| अपेक्ष् (अपेक्षा करना) | अपेक्षते | अपेक्षेते | अपेक्षन्ते |
| वर्ध् (बढ़ना) | वर्धते | वर्धेते | वर्धन्ते |
| सेव् (सेवा करना) | सेवते | सेवेते | सेवन्ते |
| मोद् (प्रसन्न होना) | मोदते | मोदेते | मोदन्ते |
आत्मनेपदस्य लट्-लकारे प्रथमपुरुषस्य प्रत्ययाः —
एकवचनम् → -ते · द्विवचनम् → -एते · बहुवचनम् → -अन्ते
यथा — लभ् + ते = लभते · लभ् + एते = लभेते · लभ् + अन्ते = लभन्ते
एकवचनम् → -ते · द्विवचनम् → -एते · बहुवचनम् → -अन्ते
यथा — लभ् + ते = लभते · लभ् + एते = लभेते · लभ् + अन्ते = लभन्ते
तालिका को इस तरह पढ़िए: पहली पंक्ति ‘विद् — विद्यते, विद्येते, विद्यन्ते’ उदाहरण है। उसी साँचे पर शेष धातुएँ चलती हैं। ध्यान रहे — इनमें कहीं भी ‘-ति, -तः, -न्ति’ (परस्मैपद) नहीं लगेगा, क्योंकि ये सभी आत्मनेपदी हैं। ‘विद्’ यहाँ ‘विद्यमान होना’ अर्थ में है, इसीलिए ‘विद्यते’ (न कि ‘वेत्ति’)।
पाठ से जोड़िए — ये छहों रूप पाठ में सचमुच आए हैं:
• विद्यन्ते — “भारतीयधर्मशास्त्रेषु अनेकाः सूक्तयः विद्यन्ते।”
• लभते — “धर्मपालनेन च दीर्घकालिकं सुखं लभते।”
• अपेक्षते — “स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।” (न + अपेक्षते)
• वर्धते — “लघु-लघुः सञ्चयोऽपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते।”
• सेवनम् (सेव् धातोः) — “व्यसनपदार्थानां सेवनं …।”
इसलिए यह अभ्यास केवल रूप-रटना नहीं, पाठ की क्रियाओं की पहचान है।
• विद्यन्ते — “भारतीयधर्मशास्त्रेषु अनेकाः सूक्तयः विद्यन्ते।”
• लभते — “धर्मपालनेन च दीर्घकालिकं सुखं लभते।”
• अपेक्षते — “स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।” (न + अपेक्षते)
• वर्धते — “लघु-लघुः सञ्चयोऽपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते।”
• सेवनम् (सेव् धातोः) — “व्यसनपदार्थानां सेवनं …।”
इसलिए यह अभ्यास केवल रूप-रटना नहीं, पाठ की क्रियाओं की पहचान है।