शारदा अध्याय 2 सूक्तीनां श्लोकानां च अर्थः

अद्यतन2026-09-06

प्र1.
“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” — अस्य सूत्रस्य पदच्छेदम् अन्वयं अर्थं भावं च लिखत। इदं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे अस्ति ?
उत्तर

इदं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अस्ति। (हिन्दी — यह सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में है।)

पदच्छेदः — सुखस्य + मूलम् + धर्मः, धर्मस्य + मूलम् + अर्थः।
अन्वयः — सुखस्य मूलं धर्मः (अस्ति), धर्मस्य मूलम् अर्थः (अस्ति)।
पदम्शब्दार्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थव्याकरणम्
सुखस्यआनन्दस्यसुख कासुख (नपुं.) — षष्ठी ए.व.; «सम्बन्धे षष्ठी»
मूलम्आधारः, प्रथमं कारणम्जड़, आधारमूल (नपुं.) — प्रथमा ए.व.
धर्मःकर्तव्यम्, सदाचारःधर्मधर्म (पुं.) — प्रथमा ए.व.; «कर्तरि प्रथमा»
अर्थःधनम्धनअर्थ (पुं.) — प्रथमा ए.व.

हिन्दी अर्थ — सुख की जड़ धर्म है, और धर्म की जड़ अर्थ (धन) है।

भावः: मानवः यथार्थं सुखं तदा एव लभते यदा सः धर्मं पालयति; धर्मपालनं च तदा एव सम्भवति यदा तस्य समीपे न्यायोपार्जितः अर्थः अस्ति। अतः अर्थः धर्मस्य साधनम्, धर्मः च सुखस्य साधनम्। (भाव — मनुष्य को सच्चा सुख तभी मिलता है जब वह धर्म का पालन करे; और धर्म का पालन तभी सम्भव है जब उसके पास न्याय से कमाया धन हो। इसलिए धन धर्म का साधन है और धर्म सुख का साधन।)
व्याकरण-टिप्पणी: दोनों वाक्यों में क्रियापद अस्ति अध्याहृत (लुप्त) है — संस्कृत में ‘X is Y’ प्रकार के वाक्य में ‘अस्ति’ प्रायः छोड़ दिया जाता है। ‘सुखस्य’ तथा ‘धर्मस्य’ में षष्ठी विभक्ति है, क्योंकि सम्बन्ध बताया जा रहा है — किसका मूल?
प्र2.
“ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।” — अस्य पदच्छेदं सन्धिविच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत। इदं वचनं कुत्र उक्तम् ?
उत्तर

इदं वचनं गरुडपुराणे उक्तम्। (हिन्दी — यह वचन गरुडपुराण में कहा गया है।)

पदच्छेदः — ब्राह्मे + मुहूर्ते + च + उत्थाय + धर्मम् + अर्थम् + च + चिन्तयेत्।
सन्धिः — च + उत्थाय = चोत्थाय (अ + उ = ओ, गुणसन्धिः) · धर्मम् + अर्थम् = धर्ममर्थम् (म्-अन्तस्य पदस्य परे स्वरे सति अनुस्वारः न भवति, म् एव तिष्ठति)
अन्वयः — ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय च धर्मम् अर्थं च चिन्तयेत्।
पदम्शब्दार्थःहिन्दी अर्थव्याकरणम्
ब्राह्मे मुहूर्तेप्रातःकालस्य सूर्योदयात् पूर्वः कालःब्राह्म मुहूर्त में (सूर्योदय से लगभग डेढ़ घण्टा पूर्व)सप्तमी ए.व. — «अधिकरणे सप्तमी» (कालाधिकरणम्)
उत्थायउत्थानं कृत्वाउठकरउद् + √स्था + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय
धर्मम् अर्थं चधर्मं धनं चधर्म और धन काद्वितीया ए.व. — «कर्मणि द्वितीया»
चिन्तयेत्चिन्तनं कुर्यात्चिन्तन करना चाहिए√चिन्त् (णिजन्त), विधिलिङ् लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

हिन्दी अर्थ — ब्राह्म मुहूर्त में उठकर धर्म और अर्थ — दोनों का चिन्तन करना चाहिए। पाठ स्वयं इसका आशय देता है — “अर्थात् दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्।”

भावः: दिनस्य आरम्भः एव सर्वोत्तमः कालः, यतः तदा मनः शान्तं निर्मलं च भवति। यः प्रातःकाले एव अद्य किं धर्म्यं करणीयम्, कियान् व्ययः करणीयः, किं च सञ्चेतव्यम् — इति चिन्तयति, तस्य सम्पूर्णः दिवसः सुव्यवस्थितः भवति। (भाव — दिन का आरम्भ ही सर्वोत्तम समय है, क्योंकि तब मन शान्त और निर्मल रहता है। जो प्रातः ही सोच लेता है कि आज कौन-सा धर्म्य कार्य करना है, कितना ख़र्च करना है और कितना बचाना है, उसका पूरा दिन सुव्यवस्थित रहता है।)
विधिलिङ् क्यों: ‘चिन्तयेत्’ में विधिलिङ् लकार है, जो चाहिए / करना उचित है (उपदेश, विधि) का अर्थ देता है — ‘चिन्तयति’ (करता है) नहीं। शास्त्र-वचनों में यही लकार सामान्य है; आगे ‘साधयेत्’ में भी यही मिलेगा।
प्र3.
“सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्। योऽर्थे शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥” — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदं सन्धिविच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत। अयं श्लोकः केन उक्तः ?
उत्तर

अयं श्लोकः भगवता मनुना उक्तः; अयं मनुस्मृतेः वचनम् अस्ति। (हिन्दी — यह श्लोक भगवान् मनु ने कहा है; यह मनुस्मृति का वचन है।)

पदच्छेदः — सर्वेषाम् + एव + शौचानाम् + अर्थशौचम् + परम् + स्मृतम्। यः + अर्थे + शुचिः + हि + सः + शुचिः + न + मृद्वारिशुचिः + शुचिः॥
सन्धिः — शौचानाम् + अर्थशौचम् = शौचानामर्थशौचम् · यः + अर्थे = योऽर्थे (विसर्गसन्धिः — पूर्वरूपम्) · शुचिः + हि = शुचिर्हि · शुचिः + न = शुचिर्न (विसर्गस्य रेफादेशः)
अन्वयः — सर्वेषाम् एव शौचानाम् (मध्ये) अर्थशौचं परं स्मृतम्। यः अर्थे शुचिः (भवति) सः हि शुचिः; मृद्वारिशुचिः (एव) शुचिः न (भवति)।
पदम्शब्दार्थःहिन्दी अर्थव्याकरणम् / समासः
सर्वेषां शौचानाम्सर्वविधानां पवित्रताप्रकाराणाम्सब प्रकार की शुद्धियों मेंषष्ठी ब.व. — «निर्धारणे षष्ठी»
अर्थशौचम्अर्थस्य (धनस्य) शौचम्धन की पवित्रताषष्ठी-तत्पुरुषः; नपुं. प्रथमा ए.व.
परं स्मृतम्श्रेष्ठं कथितम्श्रेष्ठ माना गया हैस्मृतम् — √स्मृ + क्त, कर्मणि, नपुं. प्रथमा ए.व.
शुचिःपवित्रःशुद्ध, पवित्रपुं. प्रथमा ए.व. (तालिकायाम् अपि एतत् पदं दत्तम्)
मृद्वारिशुचिःमृदा वारिणा च शुचिःमिट्टी और जल से (बाहर से) शुद्ध हुआमृत् च वारि च = मृद्वारिणी (द्वन्द्वः), ताभ्यां शुचिः (तृतीया-तत्पुरुषः)

हिन्दी अर्थ — सब प्रकार की पवित्रताओं में धन की पवित्रता सर्वश्रेष्ठ मानी गई है। जो व्यक्ति धन के विषय में पवित्र है (अर्थात् जिसका धन न्याय से कमाया हुआ है), वही सचमुच पवित्र है; जो केवल मिट्टी और जल से शरीर धोकर स्वच्छ हुआ है, वह वास्तव में पवित्र नहीं है।

भावः: बाह्यशुद्धिः शरीरस्य, आन्तरिकशुद्धिः तु आचरणस्य। यस्य धनम् अनैतिकोपायेन आगतम्, सः सहस्रवारम् अपि स्नात्वा शुचिः न भवति। पाठस्य आशयः — “अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः।” (भाव — बाहरी शुद्धि शरीर की है, भीतरी शुद्धि आचरण की। जिसका धन अनैतिक उपाय से आया है, वह हज़ार बार नहा ले तो भी पवित्र नहीं होता। पाठ का आशय यही है कि अनैतिक आर्थिक व्यवहार कभी नहीं करना चाहिए।)
साथ पढ़िए: उपनिषद् का वचन — “मा गृधः कस्यस्विद्धनम्” (किसी के धन का लालच मत करो; ईशोपनिषद्)। पाठ कहता है कि इसे सदा मन में रखकर स्वकौशलेन विद्यया च धन उपार्जित करना चाहिए। ‘मा गृधः’ में मा निषेधार्थक अव्यय है और गृधः लुङ्-लकार का माङ्-योग रूप है — इसीलिए इसमें ‘अ’ (अडागम) नहीं लगता।
प्र4.
“जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। स क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥” — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत। अयं श्लोकः कुत्र उक्तः ?
उत्तर

अयं श्लोकः चाणक्यनीतौ उक्तः; एनं चाणक्यः अवदत्। (हिन्दी — यह श्लोक चाणक्यनीति में कहा गया है; इसे चाणक्य ने कहा था।)

पदच्छेदः — जलबिन्दुनिपातेन + क्रमशः + पूर्यते + घटः। सः + क्रमः + सर्वविद्यानाम् + धर्मस्य + च + धनस्य + च॥
अन्वयः — जलबिन्दुनिपातेन घटः क्रमशः पूर्यते। सः (एव) क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च (भवति)।
पदम्शब्दार्थःहिन्दी अर्थव्याकरणम् / समासः
जलबिन्दुनिपातेनजलस्य बिन्दूनां पतनेनपानी की बूँदें गिरने सेजलस्य बिन्दवः = जलबिन्दवः (ष.तत्पुरुषः), तेषां निपातः = जलबिन्दुनिपातः (ष.तत्पुरुषः); तृतीया ए.व. — «करणे तृतीया»
क्रमशःक्रमेण, शनैः शनैःक्रम से, धीरे-धीरेअव्ययम् (क्रम + शस् प्रत्ययः)
पूर्यतेपूर्णः भवतिभर जाता है√पूर् — कर्मवाच्ये लट्, प्रथमपुरुषः ए.व.
घटःकलशःघड़ाप्रथमा ए.व. — कर्मवाच्ये कर्मणि प्रथमा
सर्वविद्यानाम्समस्तानां विद्यानाम्सब विद्याओं काकर्मधारयः; षष्ठी ब.व.

हिन्दी अर्थ — पानी की बूँद-बूँद गिरने से घड़ा धीरे-धीरे भर जाता है। वही क्रम समस्त विद्याओं का, धर्म का और धन का भी है।

भावः: महत्कार्यं क्षणेन न सिध्यति — तत् लघुभिः लघुभिः प्रयत्नैः एव सिध्यति। यथा एकैका बिन्दुः घटं पूरयति, तथा एकैकः श्लोकः विद्यां वर्धयति, एकैकं सत्कर्म धर्मं वर्धयति, एकैका बचतः च धनं वर्धयति। पाठः स्वयं वदति — “लघु-लघुः सञ्चयोऽपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते।” (भाव — बड़ा काम एक क्षण में नहीं होता, वह छोटे-छोटे प्रयत्नों से ही सिद्ध होता है। जैसे एक-एक बूँद घड़ा भरती है, वैसे ही एक-एक श्लोक विद्या बढ़ाता है, एक-एक सत्कर्म धर्म बढ़ाता है और एक-एक बचत धन बढ़ाती है।)
जोड़कर देखिए: यही श्लोक पाठ के चक्रवृद्ध्यंश वाले भाग की भूमिका है — ₹1000 पर 10% चक्रवृद्धि से दस वर्ष में ₹2,593.74 हो जाना ‘जलबिन्दुनिपात’ का ही गणितीय रूप है। अभ्यास के प्रश्न १ (च), ३ (क) तथा ६ (ङ) — तीनों इसी श्लोक से बने हैं।
प्र5.
“क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्। क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम्॥” — अस्य पदच्छेदं सन्धिविच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर

अयं श्लोकः पाठस्य अन्ते ‘अत एवोक्तम्’ इति निर्दिश्य उद्धृतः; अयं धर्म-अर्थयोः सन्तोलनस्य उपसंहारवाक्यम्। (हिन्दी — यह श्लोक पाठ के अन्त में ‘अत एवोक्तम्’ कहकर उद्धृत किया गया है; यह धर्म और अर्थ के सन्तुलन का उपसंहार-वाक्य है।)

पदच्छेदः — क्षणशः + कणशः + च + एव + विद्याम् + अर्थम् + च + साधयेत्। क्षणे + नष्टे + कुतः + विद्या, कणे + नष्टे + कुतः + धनम्॥
सन्धिः — कणशः + च = कणशश्च (विसर्गस्य श्-आदेशः, श्चुत्वसन्धिः) · च + एव = चैव (अ + ए = ऐ, वृद्धिसन्धिः) · विद्याम् + अर्थम् = विद्यामर्थम् · कुतः + विद्या = कुतो विद्या (विसर्गस्य उकारादेशः → गुणसन्धिः ‘ओ’)
अन्वयः — क्षणशः कणशः च एव विद्याम् अर्थं च साधयेत्। क्षणे नष्टे कुतः विद्या ? कणे नष्टे कुतः धनम् ?
पदम्शब्दार्थःहिन्दी अर्थव्याकरणम्
क्षणशःक्षणे क्षणेक्षण-क्षण करकेअव्ययम् (क्षण + शस्)
कणशःकणे कणेकण-कण करकेअव्ययम् (कण + शस्)
साधयेत्सिद्धं कुर्यात्, अर्जयेत्सिद्ध करना चाहिए√साध् (णिजन्त), विधिलिङ्, प्र.पु. ए.व.
क्षणे नष्टेयदा क्षणः नष्टः भवतिक्षण नष्ट हो जाने परसति सप्तमी (भावे सप्तमी) — ‘जब … हो जाए तब’
कुतःकस्मात्, कथम्कहाँ से, कैसेप्रश्नवाचकम् अव्ययम्

हिन्दी अर्थ — क्षण-क्षण करके विद्या और कण-कण करके धन सिद्ध करना चाहिए। क्षण नष्ट हो जाने पर विद्या कहाँ से मिलेगी, और कण नष्ट हो जाने पर धन कहाँ से मिलेगा?

भावः: विद्यायाः मूल्यं कालः, धनस्य मूल्यं कणः। यः क्षणम् अपि व्यर्थं नयति सः विद्यां न लभते; यः कणम् अपि अपव्ययति सः धनं न सञ्चिनोति। अतः कालस्य सञ्चयः तथा धनस्य सञ्चयः — उभौ समानौ अभ्यासौ। (भाव — विद्या का मूल्य समय है और धन का मूल्य कण। जो एक क्षण भी व्यर्थ गँवाता है वह विद्या नहीं पाता; जो एक कण भी बरबाद करता है वह धन नहीं जोड़ पाता। इसलिए समय की बचत और धन की बचत — दोनों एक ही अभ्यास हैं।)
‘सति सप्तमी’ क्या है: जब ‘जब यह हो जाए तब वह होता है’ जैसा भाव कहना हो, तब क्रिया के कर्ता तथा उसके क्त-प्रत्ययान्त विशेषण — दोनों सप्तमी में आ जाते हैं। यहाँ ‘क्षणे नष्टे’ = क्षण के नष्ट हो जाने पर। यह कक्षा ९ का महत्त्वपूर्ण प्रयोग है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ