प्र1.
यथा — नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गच्छति। → नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गतवान्।
उत्तर
यह प्रश्न ‘लट्-लकार → क्तवतु-प्रत्ययान्त भूतकाल’ का अभ्यास है। (हिन्दी — वर्तमानकालिक क्रिया को क्तवतु-प्रत्यय वाले भूतकालिक रूप में बदलना है।)
परिवर्तनस्य नियमः —
१. क्रियापदस्य धातुं निष्कासयत (गच्छति → √गम्)।
२. तस्मात् क्तवतु-प्रत्ययान्तं रूपं रचयत (√गम् + क्तवतु → गतवत्)।
३. तत् रूपं कर्तुः लिङ्गे, वचने, प्रथमायां विभक्तौ योजयत —
पुं. ए.व. → गतवान् · पुं. द्वि.व. → गतवन्तौ · पुं. ब.व. → गतवन्तः
स्त्री. ए.व. → गतवती · स्त्री. ब.व. → गतवत्यः
१. क्रियापदस्य धातुं निष्कासयत (गच्छति → √गम्)।
२. तस्मात् क्तवतु-प्रत्ययान्तं रूपं रचयत (√गम् + क्तवतु → गतवत्)।
३. तत् रूपं कर्तुः लिङ्गे, वचने, प्रथमायां विभक्तौ योजयत —
पुं. ए.व. → गतवान् · पुं. द्वि.व. → गतवन्तौ · पुं. ब.व. → गतवन्तः
स्त्री. ए.व. → गतवती · स्त्री. ब.व. → गतवत्यः
क्तवतु क्यों, लङ् क्यों नहीं: संस्कृत में भूतकाल लङ्-लकार (अगच्छत्) से भी बनता है, पर क्तवतु-रूप कर्ता के लिङ्ग और वचन दिखाता है — ‘गतवती’ से पता चल जाता है कि कर्ता स्त्री है। पूरा पाठ इसी शैली में लिखा गया है, इसीलिए यही अभ्यास कराया जा रहा है।
ध्यान दें: केवल मुख्य क्रिया बदलती है। ‘स्वीकृत्य’ (ल्यबन्त) अव्यय है, वह अपरिवर्तित रहता है — यही बात ‘निमील्य’, ‘आदाय’, ‘गृहीत्वा’ पर भी लागू है।