शारदा अध्याय 3 अभ्यासाद् जायते सिद्धिः

अद्यतन2026-09-06

प्र1.
कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत — “आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः। ……… (क्षीर) सह तण्डुलाः पक्वाः। ……… (शर्करा) विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव ……… (आपण) प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। ……… (आपण) निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। ……… (शर्करा) परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। ……… (मधुर) विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना ……… (पायस) परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् ……… (अन्ये मधुरपदार्थाः) इति एकः वदति, ……… (तत्) विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। ……… (पायस) सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति।”
उत्तर

पूरितः अनुच्छेदः —

आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः। क्षीरेण सह तण्डुलाः पक्वाः। शर्कराम् विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव आपणं प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। आपणं निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। शर्कराम् परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। मधुरम् विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना पायसं परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् अन्यान् मधुरपदार्थान् इति एकः वदति, तत् विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। पायसेन सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति।
रिक्तस्थानम्कोष्ठकस्थं पदम्उपपदम्नियमःउत्तरम्
क्षीरसहसह-योगे तृतीयाक्षीरेण
शर्कराविनाविना-योगे द्वितीया / तृतीया / पञ्चमीशर्कराम् (वा शर्करया / शर्करातः)
आपणप्रतिप्रति-योगे द्वितीयाआपणम्
आपणनिकषानिकषा-योगे द्वितीयाआपणम्
शर्करापरितःपरितः-योगे द्वितीयाशर्कराम्
मधुरविनाविना-योगे द्वितीया / तृतीया / पञ्चमीमधुरम् (वा मधुरेण / मधुरात्)
पायसपरितःपरितः-योगे द्वितीयापायसम्
अन्ये मधुरपदार्थाःधिक्धिक्-योगे द्वितीयाअन्यान् मधुरपदार्थान्
तत्विनाविना-योगे द्वितीया / तृतीया / पञ्चमीतत् (वा तेन / तस्मात्)
१०पायससहसह-योगे तृतीयापायसेन

अनुच्छेदस्य हिन्दी अर्थः — आइए, खीर बनाते हैं। दूध के साथ चावल पक गए। शक्कर के बिना यह कैसे सम्भव होगा? जल्दी ही बाज़ार जाकर शक्कर ले आइए। बाज़ार के पास वाहन खड़े हैं। शक्कर रसोई में रख दी गई। शक्कर के चारों ओर चींटियाँ आ गईं। चींटियाँ हटाकर खीर में शक्कर मिला दी गई। मीठे के बिना खीर स्वादिष्ट नहीं होती। अब खीर के चारों ओर लड़के-लड़कियों का झुण्ड खड़ा है। ‘बाकी मिठाइयों को धिक्कार है’ — एक कहता है; ‘उसके बिना जीवन अधूरा है’ — दूसरा कहता है; ‘खीर के साथ ही भोजन रसीला होता है’ — तीसरा कहता है। उनकी बातें सुनकर खीर परोसती हुई माँ के मुख पर मुस्कान खिल उठती है।

अभ्यास की कुंजी: यहाँ विभक्ति कारक से नहीं, पास खड़े शब्द से तय हो रही है — यही ‘उपपदविभक्ति’ का पूरा मर्म है। ‘आपण’ शब्द अनुच्छेद में दो बार आया है और दोनों बार द्वितीया में — एक बार ‘प्रति’ के कारण, दूसरी बार ‘निकषा’ के कारण। यदि उपपद न होता तो ‘आपणे’ (सप्तमी) आता।
‘विना’ वाले तीनों स्थानों पर सावधानी: तीनों में से किसी भी एक विभक्ति का प्रयोग शुद्ध है, पर एक ही उत्तर लिखिए, तीनों एक साथ नहीं। सबसे प्रचलित प्रयोग द्वितीया का है — शर्कराम् विना, मधुरं विना, तद् विना।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ