प्र1.
अनुच्छेदे स्थूलाक्षरेण दत्तानां क्रियापदानां स्थाने उचितं क्तवतुप्रत्ययान्तरूपं योजयित्वा पुनः लिखत — “कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलम् अददात्। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन अजीवन्। एकः कृषकः तेन जलेन सर्वदा कृषिम् अकरोत्। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनम् अकुर्वन्। महिलाः पर्वसमये नदीम् अपूजयन्। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि अक्षिपत्। क्रमशः अन्ये अपि अक्षिपन्। तेन नदी मलिना अभवत्, मीनाः अम्रियन्त। स्त्रियः रोगैः पीडिताः अभवन्। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् अवदत्। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षम् अरोपयत्। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यम् अकुर्वन्। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीम् अशोधयन्। पुनः नदी स्वच्छा जाता निर्मलं जलं च अददात्। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीम् अपूजयन् वृक्षारोपणं च अकुर्वन्।”
उत्तर
पुनर्लिखितः अनुच्छेदः —
कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलम् दत्तवती। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन जीवितवन्तः। एकः कृषकः तेन जलेन सर्वदा कृषिम् कृतवान्। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनम् कृतवन्तः। महिलाः पर्वसमये नदीम् पूजितवत्यः। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि क्षिप्तवान्। क्रमशः अन्ये अपि क्षिप्तवन्तः। तेन नदी मलिना अभवत्, मीनाः मृतवन्तः। स्त्रियः रोगैः पीडिताः भूतवत्यः। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् उक्तवती। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षम् रोपितवती। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यम् कृतवत्यः। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीम् शोधितवन्तः। पुनः नदी स्वच्छा जाता निर्मलं जलं च दत्तवती। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीम् पूजितवन्तः वृक्षारोपणं च कृतवन्तः।
| क्र. | स्थूलाक्षरं क्रियापदम् (लङ्) | कर्ता | लिङ्गम् · वचनम् | क्तवतु-रूपम् |
|---|---|---|---|---|
| १ | अददात् | नदी | स्त्री. · ए.व. | दत्तवती |
| २ | अजीवन् | जनाः | पुं. · ब.व. | जीवितवन्तः |
| ३ | अकरोत् | एकः कृषकः | पुं. · ए.व. | कृतवान् |
| ४ | अकुर्वन् | अन्ये कृषकाः | पुं. · ब.व. | कृतवन्तः |
| ५ | अपूजयन् | महिलाः | स्त्री. · ब.व. | पूजितवत्यः |
| ६ | अक्षिपत् | कश्चित् परिवारः | पुं. · ए.व. | क्षिप्तवान् |
| ७ | अक्षिपन् | अन्ये | पुं. · ब.व. | क्षिप्तवन्तः |
| ८ | अम्रियन्त | मीनाः | पुं. · ब.व. | मृतवन्तः |
| ९ | अभवन् | स्त्रियः | स्त्री. · ब.व. | भूतवत्यः |
| १० | अवदत् | एका शिक्षिता बालिका | स्त्री. · ए.व. | उक्तवती (उदितवती इत्यपि साधु) |
| ११ | अरोपयत् | सा (बालिका) | स्त्री. · ए.व. | रोपितवती |
| १२ | अकुर्वन् | महिलाः | स्त्री. · ब.व. | कृतवत्यः |
| १३ | अशोधयन् | सर्वे ग्रामवासिनः | पुं. · ब.व. | शोधितवन्तः |
| १४ | अददात् | नदी | स्त्री. · ए.व. | दत्तवती |
| १५ | अपूजयन् | जनाः | पुं. · ब.व. | पूजितवन्तः |
| १६ | अकुर्वन् | जनाः | पुं. · ब.व. | कृतवन्तः |
अनुच्छेदस्य हिन्दी अर्थः — किसी गाँव के पास एक नदी थी। नदी सदा स्वच्छ जल देती थी। लोग उसका जल पीकर सुख से जीते थे। एक किसान उसी जल से सदा खेती करता था। कुछ समय बाद दूसरे किसानों ने भी उसी जल से खेतों की सिंचाई की। स्त्रियाँ पर्व के समय नदी की पूजा करती थीं। एक बार किसी परिवार ने नदी में गन्दगी फेंकी। धीरे-धीरे दूसरों ने भी फेंकी। इससे नदी मैली हो गई, मछलियाँ मर गईं। स्त्रियाँ रोगों से पीड़ित हो गईं। तब एक पढ़ी-लिखी लड़की ने सबको जल का महत्त्व बताया। वह नदी के किनारे आकर स्वयं पेड़ लगाने लगी। स्त्रियों ने भी उससे प्रेरणा पाकर उसकी सहायता की। सब गाँववालों ने मिलकर नदी को साफ़ किया। फिर नदी स्वच्छ हो गई और निर्मल जल देने लगी। तब से वर्ष में एक बार लोग नदी की पूजा करते हैं और वृक्षारोपण करते हैं।
नियम — क्तवतु रूप कर्ता के अनुसार बदलता है: लङ्-लकार का क्रियापद केवल पुरुष और वचन बताता है, लिङ्ग नहीं। क्तवतु-रूप लिङ्ग भी बताता है। इसीलिए ‘अपूजयन्’ के दो अलग-अलग उत्तर बने — ‘महिलाः … पूजितवत्यः’ (स्त्री बहुवचन) पर ‘जनाः … पूजितवन्तः’ (पुं. बहुवचन)। इसी तरह ‘अकुर्वन्’ के तीन उत्तर — कृतवन्तः / कृतवत्यः / कृतवन्तः। पहले कर्ता देखिए, फिर रूप चुनिए।
ध्यान दें: ‘नदी मलिना अभवत्’ तथा ‘नदी स्वच्छा जाता’ — ये मोटे अक्षरों में नहीं हैं, अतः इन्हें नहीं बदलना है। परीक्षा में केवल स्थूलाक्षर वाले पद ही बदले जाते हैं।
‘अवदत्’ पर टिप्पणी: √वद् की निष्ठा ‘उदित’ है, अतः शुद्ध रूप ‘उदितवती’ बनता है; किन्तु प्रयोग में √वच् से बना ‘उक्तवती’ ही अधिक चलता है और पाठ में भी वही आया है — ‘स नामदेवम् उक्तवान्’। दोनों में से कोई भी लिखा जा सकता है।