आवां क्रीडावः। एकः शुनकः आवयोः क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म, अतः आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ। (हिन्दी — हम दोनों खेल रहे हैं। एक कुत्ता बार-बार हमारे खेल के बीच में घुसकर हमें परेशान कर रहा था, इसलिए हमने उसे अच्छी तरह दण्ड दिया।)
शारदा अध्याय 3 कथा-संवादः
अद्यतन2026-09-06
आम् मातामहि! आवाम् अवश्यं कथां श्रोतुम् इच्छावः। मातामह्याः कथा ! रोचते मे कथा … रोचते मे मातामही। (हिन्दी — हाँ नानी! हम दोनों अवश्य कथा सुनना चाहते हैं। नानी की कथा! मुझे कथा अच्छी लगती है… मुझे नानी अच्छी लगती है।)
आम्, आवां महात्मानं नामदेवं जानीवः। माधवी श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। (हिन्दी — हाँ, हम दोनों महात्मा नामदेव को जानते हैं। माधवी ने सुना है कि उनके कीर्तन में स्वयं भगवान् पाण्डुरङ्ग नाचे थे।)
| प्रश्नः | उत्तरम् (पाठात्) |
|---|---|
| नामदेवः कः आसीत् ? | महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा, पुण्यश्लोकः, पाण्डुरङ्गमित्रम् |
| तस्य कीर्तने किम् अभवत् ? | स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् |
| भारतभूमिः केषां प्रसवित्री ? | अनेकेषां नररत्नानां ब्रह्मर्षीणां राजर्षीणां च |
आम्, सत्यमेव। देवः पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य प्रियसुहृद् आसीत्। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः अपि तु प्रियमित्रमपि आसीत्। देवः नामदेवं परितः भवति स्म। (हिन्दी — हाँ, सचमुच। भगवान् पाण्डुरङ्ग नामदेव के प्रिय मित्र थे। नामदेव पाण्डुरङ्ग के केवल प्रिय भक्त ही नहीं, प्रिय मित्र भी थे। भगवान् नामदेव के चारों ओर रहते थे।)
आम्, सम्भवति। यदि भक्तः निष्कपटेन प्रेम्णा भजते तर्हि देवः अपि तस्य सखा भवति। नामदेवस्य देवेन सह तादृशी एव मित्रता आसीत् — सः पाण्डुरङ्गं भोजयित्वा एव स्वयम् अन्नं सेवते स्म। (हिन्दी — हाँ, सम्भव है। यदि भक्त निष्कपट प्रेम से भजता है तो भगवान् भी उसके सखा बन जाते हैं। नामदेव की भगवान् से ऐसी ही मित्रता थी — वे पाण्डुरङ्ग को भोजन कराकर ही स्वयं अन्न ग्रहण करते थे।)
आम् वत्स ! सत्यमेव ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति। नामदेवस्य गुरुः विसोबा तम् एतत् एव अध्यापितवान् — ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति। (हिन्दी — हाँ बेटा! सचमुच ईश्वर सब प्राणियों में निवास करता है। नामदेव के गुरु विसोबा ने उन्हें यही सिखाया था — ‘ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं होता, अपितु सब प्राणियों में उसका निवास होता है। इसलिए उस सर्वात्मक ईश्वर की पूजा करो।’)
न हि। कश्चन बुभुक्षितः शुनकः आगत्य रोटिकां मुखे गृहीत्वा धावितवान्। (हिन्दी — नहीं। कोई भूखा कुत्ता आकर रोटी को मुँह में लेकर भाग गया।)
नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां गृहीत्वा विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।
→ नेत्रे निमील्य प्रार्थनां कृतवान्।
→ मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्।
→ अहो आश्चर्यम् ! पुरतः स्थितायां स्थालिकायां रोटिका नासीत्।
नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत सः करुणया धावितवान्। न लगुडं, न पाषाणखण्डम्, अपि तु घृतपात्रं धृत्वा धावितवान्। तस्य चिन्ता आसीत् — यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति। (हिन्दी — नामदेव क्रोध से नहीं दौड़े, बल्कि करुणा से दौड़े। न लाठी लेकर, न पत्थर लेकर, अपितु घी का पात्र लेकर दौड़े। उनकी चिन्ता यह थी कि यदि कुत्ता सूखी रोटी खाएगा तो उसके पेट में दर्द होगा।)
| प्रश्नः | साधारणजनस्य उत्तरम् | नामदेवस्य आचरणम् |
|---|---|---|
| किमर्थम् अनुधावितवान् ? | शुनकं दण्डयितुम् | शुनकाय घृतं दातुम् — ‘तस्य पीडा मा भवतु’ इति |
| कथम् अनुधावितवान् ? | लगुडम् / पाषाणखण्डम् आदाय | घृतपात्रम् आदाय |
| केन भावेन ? | कोपेन | करुणया |
आम्, घृतपात्रम् आधृत्य एव। धावन् शुनकः अदृश्यः जातः। तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतः। सः नामदेवम् उक्तवान् — ‘वत्स नामदेव ! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति इति गुरूपदेशं न केवलं भवान् श्रुतवान् अपि तु अनुपालितवान्। सुतरां धन्यो भवान्।’ (हिन्दी — हाँ, घी का पात्र लेकर ही। दौड़ता हुआ कुत्ता अदृश्य हो गया। उसके स्थान पर पाण्डुरङ्ग प्रकट हुए। उन्होंने नामदेव से कहा — ‘वत्स नामदेव! तुम परीक्षा में उत्तीर्ण हुए। ईश्वर सब प्राणियों में बसता है — इस गुरु-उपदेश को तुमने केवल सुना ही नहीं, उसका पालन भी किया। इसलिए तुम धन्य हो।’)
कपिलः — ‘अहं प्रमादं कृतवान्। अकारणं हि शुनकं ताडितवान्। … अतः कमपि न पीडयिष्यामि इति।’
माधवी — ‘अहमपि कदापि कस्यापि पीडां न जनयिष्यामि।’
मातामही — ‘अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्। … इदमस्तु अस्माकं ध्येयम् — आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।’