शारदा अध्याय 3 स्वाध्यायान्मा प्रमदः

अद्यतन2026-09-06

प्र1.
‘क्तवतु’-प्रत्ययान्तशब्दानां पुंलिङ्गे, स्त्रीलिङ्गे नपुंसकलिङ्गे च रूपाणि लिखत तथा तेषां प्रयोगं स्पष्टीकुरुत।
उत्तर

‘गतवत्’ (√गम् + क्तवतु) इति शब्दस्य त्रिषु लिङ्गेषु सप्तसु विभक्तिषु त्रिषु च वचनेषु रूपाणि —

(क) पुंलिङ्गम् — गतवान्

विभक्तयःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमागतवान्गतवन्तौगतवन्तः
द्वितीयागतवन्तम्गतवन्तौगतवतः
तृतीयागतवतागतवद्भ्याम्गतवद्भिः
चतुर्थीगतवतेगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
पञ्चमीगतवतःगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
षष्ठीगतवतःगतवतोःगतवताम्
सप्तमीगतवतिगतवतोःगतवत्सु

(ख) स्त्रीलिङ्गम् — गतवती (‘ङीप्’ प्रत्ययं योजयित्वा नदी-वत् रूपाणि)

विभक्तयःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमागतवतीगतवत्यौगतवत्यः
द्वितीयागतवतीम्गतवत्यौगतवतीः
तृतीयागतवत्यागतवतीभ्याम्गतवतीभिः
चतुर्थीगतवत्यैगतवतीभ्याम्गतवतीभ्यः
पञ्चमीगतवत्याःगतवतीभ्याम्गतवतीभ्यः
षष्ठीगतवत्याःगतवत्योःगतवतीनाम्
सप्तमीगतवत्याम्गतवत्योःगतवतीषु

(ग) नपुंसकलिङ्गम् — गतवत्

विभक्तयःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमागतवत्गतवतीगतवन्ति
द्वितीयागतवत्गतवतीगतवन्ति
तृतीयागतवतागतवद्भ्याम्गतवद्भिः
चतुर्थीगतवतेगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
पञ्चमीगतवतःगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
षष्ठीगतवतःगतवतोःगतवताम्
सप्तमीगतवतिगतवतोःगतवत्सु
तीनों तालिकाओं की तुलना: ध्यान दीजिए — पुंलिङ्ग और नपुंसकलिङ्ग के रूप तृतीया से सप्तमी तक बिलकुल एक जैसे हैं। भेद केवल प्रथमा और द्वितीया में है (गतवान् / गतवन्तम् बनाम गतवत् / गतवत्)। नपुंसकलिङ्ग की विशेषता यह है कि उसमें प्रथमा और द्वितीया के रूप सदा समान होते हैं — यह हर नपुंसकलिङ्ग शब्द पर लागू होता है।
प्रयोग का सूत्र: क्तवतु-प्रत्ययान्त शब्द भूतकाल की क्रिया के रूप में प्रयुक्त होता है और कर्ता के लिङ्ग-वचन के अनुसार चलता है — बालकः गतवान् · बालिका गतवती · मित्रं गतवत् · बालकाः गतवन्तः · बालिकाः गतवत्यः। इसी नियम से पाठ के सारे भूतकालिक वाक्य बने हैं, और अभ्यास के प्रश्न २ तथा ७ इसी की परीक्षा लेते हैं।
प्र2.
‘पाण्डुरङ्गः’ इति अनुच्छेदस्य आधारेण पाण्डुरङ्गस्य विषये लिखत।
उत्तर

पाण्डुरङ्गस्य एव विट्ठलः, विठोबा, पण्ढरीनाथः, विठुमाऊली च इत्यादीनि बहूनि नामानि सन्ति। महाराष्ट्रस्य सोलापुरजनपदे पण्ढरपुरम् इति प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रं वर्तते। तच्च चन्द्रभागानद्याः तीरे विराजमानम् अस्ति। वारकरीसम्प्रदायस्य आराध्यं दैवतम् अस्ति पाण्डुरङ्गः। सः इष्टिकायां समचरणः स्थितः वर्तते। हस्तौ कट्यां संस्थाप्य ‘भक्तानां रक्षणार्थम् अहं सर्वदा कटीबद्धः अस्मि’ इति सः भक्तान् सूचयति।

हिन्दी अर्थ — पाण्डुरङ्ग के ही विट्ठल, विठोबा, पण्ढरीनाथ और विठुमाऊली आदि बहुत-से नाम हैं। महाराष्ट्र के सोलापुर ज़िले में पण्ढरपुर नाम का प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र है, जो चन्द्रभागा नदी के तट पर सुशोभित है। पाण्डुरङ्ग वारकरी सम्प्रदाय के आराध्य देवता हैं। वे एक ईंट पर दोनों पैर बराबर रखकर खड़े हैं। दोनों हाथ कमर पर रखकर वे भक्तों को यह सूचित करते हैं कि ‘भक्तों की रक्षा के लिए मैं सदा कमर कसे हुए हूँ।’

बिन्दुःविवरणम्
अन्यानि नामानिविट्ठलः, विठोबा, पण्ढरीनाथः, विठुमाऊली
तीर्थक्षेत्रम्पण्ढरपुरम् (महाराष्ट्रस्य सोलापुरजनपदे)
नदीचन्द्रभागा
सम्प्रदायःवारकरीसम्प्रदायः
विग्रहस्य स्वरूपम्इष्टिकायां समचरणः, हस्तौ कट्यां संस्थाप्य स्थितः
मुद्रायाः अर्थः‘भक्तानां रक्षणार्थम् अहं सर्वदा कटीबद्धः’
यह अनुच्छेद पाठ से कैसे जुड़ा है: कथा में बार-बार आने वाला नाम ‘पाण्डुरङ्गः’ विद्यार्थी के लिए अपरिचित हो सकता है, इसलिए पुस्तक यहाँ उसका परिचय देती है। ‘कटीबद्धः’ शब्द विशेष रूप से ध्यान देने योग्य है — कमर पर हाथ रखी मूर्ति का अर्थ ही यह है कि भगवान् भक्त की सहायता के लिए तैयार खड़े हैं। कथा में यही ‘तैयारी’ प्रत्यक्ष होती है, जब वे कुत्ते के स्थान पर प्रकट हो जाते हैं।
सन्त-परम्परा: नामदेव, ज्ञानेश्वर, एकनाथ, तुकाराम — ये सब वारकरी सम्प्रदाय के सन्त हैं, जो प्रतिवर्ष आषाढ़ में पण्ढरपुर की ‘वारी’ (पदयात्रा) करते हैं। नामदेव इस परम्परा के आरम्भिक और सर्वाधिक प्रिय सन्तों में हैं।
प्र3.
‘विषयप्रबोधनम्’ इति श्लोकद्वयस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत — “नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥ शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च। आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥”
उत्तर
नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥ १॥
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥ २॥

पदच्छेदः — नैवेद्यम् + गृह्यताम् + देव + भक्तिम् + मे + हि + अचलाम् + कुरु। ईप्सितम् + मे + वरम् + देहि + परत्र + च + पराम् + गतिम्॥ शर्करा-खण्ड-खाद्यानि + दधि-क्षीर-घृतानि + च। आहारम् + भक्ष्य-भोज्यम् + च + नैवेद्यम् + प्रतिगृह्यताम्॥

अन्वयः (पुस्तकानुसारम्) — हे देव ! नैवेद्यं गृह्यताम्। शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्। भक्तिं हि अचलां मे कुरु। ईप्सितं वरं मे देहि। परत्र च परां गतिं देहि।

पदम्अर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थ
नैवेद्यम्देवाय समर्पयितुं निर्मितः पदार्थःभगवान् को अर्पित भोग
गृह्यताम् / प्रतिगृह्यताम्स्वीक्रियताम् (कर्मवाच्ये लोट्)स्वीकार किया जाए / ग्रहण किया जाए
अचलाम्स्थिराम्, दृढाम्अटल, अडिग
ईप्सितम्अभीष्टम्, वाञ्छितम्मनचाहा, इच्छित
वरम्वरदानम्वरदान
परत्रपरलोकेपरलोक में
परां गतिम्उत्तमां गतिम्, मोक्षम्श्रेष्ठ गति, मोक्ष
शर्कराखण्डखाद्यानिशर्कराखण्डयुक्तानि खाद्यानिशक्कर-मिश्री से बने खाद्य पदार्थ
दधिक्षीरघृतानिदधि, क्षीरं, घृतं चदही, दूध और घी
भक्ष्यभोज्यम्चर्वणीयं पेयं चचबाने और खाने योग्य पदार्थ

हिन्दी अर्थ — हे देव! यह नैवेद्य स्वीकार कीजिए। मेरी भक्ति को अटल बना दीजिए। मुझे मनचाहा वरदान दीजिए और परलोक में श्रेष्ठ गति दीजिए। शक्कर-मिश्री से बने खाद्य पदार्थ, दही-दूध-घी, तथा खाने-चबाने योग्य सब आहार — यह नैवेद्य ग्रहण कीजिए।

भावः: प्रार्थना में दो प्रकार की माँगें हैं, और उनका क्रम ध्यान देने योग्य है। भक्त पहले देता है (नैवेद्य), फिर माँगता है — और माँगता भी क्या ? पहली माँग है ‘भक्तिं अचलां कुरु’ — भक्ति स्थिर रहे; धन, यश या सुख नहीं। दूसरी माँग ‘परां गतिम्’ है, जो लौकिक नहीं, पारलौकिक है। अर्थात् नामदेव भोग चढ़ाकर बदले में भोग नहीं माँगते, भाव माँगते हैं। यही सच्ची भक्ति का लक्षण है — और यही स्थिर भक्ति उन्हें कुत्ते के पीछे घी लेकर दौड़ा देती है।
व्याकरण-सङ्केत: ‘गृह्यताम्’ और ‘प्रतिगृह्यताम्’ कर्मवाच्य लोट्-लकार, प्रथमपुरुष एकवचन हैं (√ग्रह् → गृह्यते → गृह्यताम्)। प्रार्थना में प्रत्यक्ष आज्ञा (‘गृहाण’) के स्थान पर कर्मवाच्य का प्रयोग विनयशीलता दिखाता है — ‘स्वीकार किया जाए’। ‘देहि’ और ‘कुरु’ अवश्य कर्तृवाच्य लोट् मध्यमपुरुष एकवचन हैं।
पाठ से सम्बन्ध: यही श्लोक पृष्ठ 24 पर कथा के भीतर भी आया है — नामदेव इन्हीं शब्दों में प्रार्थना करके आँखें खोलते हैं और थाली खाली पाते हैं। इसलिए यह केवल परिशिष्ट नहीं, कथा का ही अंग है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ