शारदा अध्याय 3 यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्

अद्यतन2026-09-06

प्र1.
स्वप्रदेशे विद्यमानानां द्वित्राणां महात्मनां चित्राणि संकलयत। तेषां विषयकं विवरणं पञ्चषैः वाक्यैः च लिखत। उदाहरणम् — छत्तीसगढ़प्रान्तस्य गिरौदपुरी-ग्रामे गुरु-घासिदासमहाराजस्य जन्म जातम् … सतनामी इति सम्प्रदायस्य सः संस्थापकः आसीत्।
उत्तर

कार्यविधिः (यह करना है) — अपने प्रदेश के दो-तीन महात्माओं/सन्तों के चित्र (पत्रिका, समाचारपत्र, अन्तर्जाल या स्वयं बनाया चित्र) एकत्र कीजिए, उन्हें चार्ट पर चिपकाइए और नीचे प्रत्येक के विषय में पाँच-छह वाक्य संस्कृत में लिखिए।

उत्तमोत्तरे किम् किम् आवश्यकम्विवरणम्
१. जन्मस्थानम् · कालः‘… प्रान्तस्य … ग्रामे … महाराजस्य जन्म जातम्।’
२. मुख्यः उपदेशःउद्धरणसहितम् — यथा ‘मनखे मनखे एक समान’
३. समाजाय योगदानम्विषमतायाः निवारणम्, समानतायाः स्थापनम्, जीवदया
४. सम्प्रदायः / परम्परायथा — सतनामी-सम्प्रदायस्य संस्थापकः
५. अस्माकं कृते शिक्षाएकं वाक्यम् — किम् अस्माभिः ग्राह्यम्

नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — सन्तः नामदेवमहाराजः

महाराष्ट्रप्रान्तस्य नरसीबामणी-ग्रामे सन्त-नामदेवमहाराजस्य जन्म जातम्।
सः पण्ढरपुरस्य पाण्डुरङ्गस्य परमः भक्तः आसीत्।
‘ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति’ इति गुरोः विसोबायाः उपदेशं सः केवलं न श्रुतवान्, अपि तु आचरितवान्।
एकदा शुनकः तस्य रोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्, तदा सः क्रोधं विहाय घृतपात्रम् आदाय तस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।
मराठीभाषायां हिन्दीभाषायां च तेन बहवः अभङ्गाः पदानि च रचिताः, ये गुरुग्रन्थसाहिबे अपि सङ्गृहीताः सन्ति।
अस्माभिः तस्मात् भूतदया, विनम्रता, सर्वेषु समदृष्टिः च ग्रहणीया।

हिन्दी अर्थ — महाराष्ट्र प्रान्त के नरसी-बामणी गाँव में सन्त नामदेवमहाराज का जन्म हुआ। वे पण्ढरपुर के पाण्डुरङ्ग के परम भक्त थे। ‘ईश्वर सब प्राणियों में बसता है’ — गुरु विसोबा के इस उपदेश को उन्होंने केवल सुना ही नहीं, आचरण में भी उतारा। एक बार कुत्ता उनकी रोटी लेकर भागा, तब उन्होंने क्रोध छोड़कर घी का पात्र लेकर उसका पीछा किया। उन्होंने मराठी और हिन्दी में अनेक अभङ्ग और पद रचे, जो गुरुग्रन्थ साहिब में भी संगृहीत हैं। हमें उनसे भूतदया, विनम्रता और सबके प्रति समदृष्टि ग्रहण करनी चाहिए।

Tip: अपने ही प्रदेश के सन्त चुनिए — जैसे राजस्थान में मीराबाई तथा सन्त पीपा, कर्णाटक में बसवेश्वरः, पञ्जाब में गुरुनानकदेवः, बङ्गाल में श्रीचैतन्यमहाप्रभुः, तमिळनाडु में तिरुवल्लुवरः, ओडिशा में सन्तकवि-भीमभोई। चार्ट पर चित्र के नीचे नाम देवनागरी में संस्कृतरूप में लिखिए — यही अङ्क बढ़ाता है।
प्र2.
पाठे आगतानि क्तवतुप्रत्यययुतानि वाक्यानि संगृह्य तादृशानि अन्यानि वाक्यानि लिखत। यथा — कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। → रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ।
उत्तर

कार्यविधिः — पहले पाठ में से क्तवतु-प्रत्यय वाले वाक्य चुनिए, फिर उसी साँचे पर अपने वाक्य बनाइए — कर्ता बदलिए, पर लिङ्ग-वचन का मेल बनाए रखिए।

पाठस्य वाक्यम्क्तवतु-रूपम्तादृशं नूतनं वाक्यम् (नमूना)
कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौपुं. प्र. द्वि.व.रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ
तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौपुं. प्र. द्वि.व.वयं उद्याने कञ्चन मयूरं दृष्टवन्तः
नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्पुं. प्र. ए.व.बालकः कन्दुकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्
अहं श्रुतवती यत् …स्त्री. प्र. ए.व.अहं श्रुतवती यत् अद्य विद्यालये उत्सवः भविष्यति इति।
बहवः सत्पुरुषाः जन्म सार्थकं कृतवन्तःपुं. प्र. ब.व.छात्राः परिश्रमेण परीक्षायां सफलतां प्राप्तवन्तः
मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च।स्त्री. प्र. ए.व.माता पुत्रं दृष्टवती, तं आहूतवती च।
कपिलः … शुनकं ताडितवान्पुं. प्र. ए.व.कृषकः क्षेत्रे बीजानि वापितवान्
आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौपुं. प्र. द्वि.व.आवां गृहकार्यं सम्यक् कृतवन्तौ
वाक्य बनाते समय दो बातें जाँचिए: (१) कर्ता का लिङ्ग — बालिकाएँ हों तो ‘गतवत्यः’, बालक हों तो ‘गतवन्तः’। (२) कर्ता का वचन — एक, दो या बहुत। यही दो जाँचें सारी गलतियाँ रोक देती हैं।
ध्यान दें: क्तवतु-रूप के साथ ‘अस्ति/आसीत्’ जोड़ने की आवश्यकता नहीं — ‘सः गतवान्’ ही पूरा वाक्य है, ‘सः गतवान् आसीत्’ लिखना अनावश्यक है।
प्र3.
गुलावराव-महाराजः सन्तकवि-भीमभोई चेति एतयोः महापुरुषयोः विषये पञ्चभिः वाक्यैः दशभिः वाक्यैः वा वर्णयित्वा शिक्षकान् दर्शयत।
उत्तर

कार्यविधिः — दोनों महापुरुषों के विषय में पाँच से दस वाक्य संस्कृत में लिखिए और शिक्षक को दिखाइए। पुस्तक के पृष्ठ 37 पर दोनों के चित्र भी दिए गए हैं। अच्छे उत्तर में — जन्मस्थान, बाधा/संघर्ष, प्रमुख सन्देश, रचनाएँ तथा हमारे लिए सीख — ये पाँच बातें अवश्य आनी चाहिए।

नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — १. गुलावरावमहाराजः

गुलावरावमहाराजः महाराष्ट्रप्रान्तस्य अमरावतीजनपदे जातः।
बाल्ये एव सः नेत्रज्योतिं हारितवान्, तथापि तस्य ज्ञानदृष्टिः न मन्दा अभवत्।
सः स्वयं प्रज्ञाचक्षुः सन् अपि मराठीभाषायां संस्कृतभाषायां च शतशः ग्रन्थान् रचितवान्।
ज्ञानेश्वरमहाराजं सः स्वगुरुं मन्यते स्म, ‘मधुराद्वैत’ इति भक्तिमार्गं च प्रवर्तितवान्।
वेद-उपनिषद्-गीता-भागवतादीनां सारं सरलया भाषया जनेभ्यः सः उपदिष्टवान्।
तस्मात् वयं शिक्षामहे — शारीरिकी दुर्बलता ज्ञानस्य बाधिका न भवति

हिन्दी अर्थ — गुलावराव महाराज महाराष्ट्र के अमरावती ज़िले में जन्मे। बचपन में ही उन्होंने आँखों की ज्योति खो दी, फिर भी उनकी ज्ञानदृष्टि मन्द नहीं हुई। नेत्रहीन होते हुए भी उन्होंने मराठी और संस्कृत में सैकड़ों ग्रन्थ रचे। वे ज्ञानेश्वर महाराज को अपना गुरु मानते थे और उन्होंने ‘मधुराद्वैत’ नामक भक्तिमार्ग चलाया। वेद, उपनिषद्, गीता और भागवत का सार उन्होंने सरल भाषा में लोगों को समझाया। उनसे हम यह सीखते हैं कि शारीरिक दुर्बलता ज्ञान में बाधा नहीं बनती।

नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — २. सन्तकविः भीमभोई

सन्तकविः भीमभोई ओडिशाप्रान्तस्य एकस्मिन् निर्धने आदिवासि-कुले जातः।
सः अपि नेत्रहीनः आसीत्, तथापि तस्य वाणी सहस्रशः पदानि सृष्टवती।
‘भीम-भोई’ इति नाम्ना सः महिमाधर्मस्य प्रमुखः प्रचारकः कविः च आसीत्।
‘स्तुतिचिन्तामणिः’ इति तस्य प्रसिद्धा रचना वर्तते।
तस्य प्रसिद्धा उक्तिः — ‘मो जीवन पछे नरके पडिथाउ, जगत उद्धार हेउ’ — अर्थात् ‘मेरा जीवन चाहे नरक में पड़ा रहे, पर संसार का उद्धार हो’ इति।
तस्मात् वयं शिक्षामहे — परार्थं जीवनम् एव श्रेष्ठं जीवनम्

हिन्दी अर्थ — सन्तकवि भीमभोई ओडिशा प्रान्त के एक निर्धन आदिवासी कुल में जन्मे। वे भी नेत्रहीन थे, फिर भी उनकी वाणी ने हज़ारों पद रचे। वे महिमा-धर्म के प्रमुख प्रचारक और कवि थे। ‘स्तुतिचिन्तामणि’ उनकी प्रसिद्ध रचना है। उनकी प्रसिद्ध उक्ति है — ‘मेरा जीवन चाहे नरक में पड़ा रहे, पर जगत् का उद्धार हो।’ उनसे हम यह सीखते हैं कि दूसरों के लिए जिया गया जीवन ही श्रेष्ठ जीवन है।

दोनों में समानता क्या है: पुस्तक ने ये दो नाम साथ क्यों रखे ? क्योंकि दोनों नेत्रहीन सन्तकवि थे और दोनों ने सिद्ध किया कि करुणा और भक्ति की ‘दृष्टि’ आँखों की मुहताज नहीं। यही बात पाठ के मूल विषय से जुड़ती है — नामदेव ने भी वह ‘देखा’ जो आँखों से नहीं दिखता : कुत्ते के भीतर का ईश्वर। इसलिए पूरा पाठ अन्ततः दृष्टि के विषय में है।
Tip: शिक्षक को दिखाने से पहले जाँच लीजिए कि हर वाक्य में कर्ता और क्रिया का पुरुष-वचन मेल खाता है, और भूतकाल में क्तवतु-रूप का लिङ्ग कर्ता के अनुसार है — इसी पाठ ने तो यही सिखाया है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ