प्र1.
(क) सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् (ख) अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् (ग) पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम् (घ) पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम् (ङ) नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् — एतेषाम् अङ्कैः (१. १९०५ २. १८८९ ३. १९४७ ४. १९०८ ५. १९५०) सह मेलनं कुरुत।
उत्तर
मेलनम् — (क) → ३ (१९४७), (ख) → ४ (१९०८), (ग) → ५ (१९५०), (घ) → १ (१९०५), (ङ) → २ (१८८९)।
| क्रमः | संवत्सरस्य शब्दरूपम् | अङ्कः | गणना (कैसे बना) | इतिहासे महत्त्वम् |
|---|---|---|---|---|
| (क) | सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् | ३. १९४७ | नवदशशत (१९००) + सप्तचत्वारिंशत् (४७) | भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तिः |
| (ख) | अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | ४. १९०८ | नवदशशत (१९००) + अष्ट (८) | किङ्ग्ज़फोर्ड्-आक्रमणम् (२८-०४) तथा खुदीरामस्य हौतात्म्यम् (११-०८) |
| (ग) | पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम् | ५. १९५० | नवदशशत (१९००) + पञ्चाशत् (५०) | भारतस्य संविधानस्य प्रवर्तनम् — गणतन्त्रदिवसः |
| (घ) | पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | १. १९०५ | नवदशशत (१९००) + पञ्च (५) | कर्जनेन कृतः बङ्गप्रान्तस्य विभाजनम् — बङ्गभङ्ग-आन्दोलनम् |
| (ङ) | नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् | २. १८८९ | अष्टादशशत (१८००) + नवाशीति (८९) | खुदीरामस्य जन्म (दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के) |
नियम समझ लीजिए, फिर कोई भी वर्ष लिख सकेंगे: संस्कृत में वर्ष दो टुकड़ों में बनता है —
(१) शतक-भाग : ‘नवदशशततमम्’ = १९ × १०० = १९००; ‘अष्टादशशततमम्’ = १८ × १०० = १८००।
(२) इकाई-भाग : ‘…अधिकम्’ अथवा ‘…उत्तरम्’ = ‘उससे इतना अधिक’। जैसे ‘पञ्चाधिक’ = +५, ‘अष्टाधिक’ = +८, ‘सप्तचत्वारिंशदधिक’ = +४७, ‘पञ्चाशदुत्तर’ = +५०, ‘नवाशीत्यधिक’ = +८९।
(१) शतक-भाग : ‘नवदशशततमम्’ = १९ × १०० = १९००; ‘अष्टादशशततमम्’ = १८ × १०० = १८००।
(२) इकाई-भाग : ‘…अधिकम्’ अथवा ‘…उत्तरम्’ = ‘उससे इतना अधिक’। जैसे ‘पञ्चाधिक’ = +५, ‘अष्टाधिक’ = +८, ‘सप्तचत्वारिंशदधिक’ = +४७, ‘पञ्चाशदुत्तर’ = +५०, ‘नवाशीत्यधिक’ = +८९।
परीक्षणम् —
पञ्चाधिक + नवदशशततमम् = ५ + १९०० = १९०५ ✓
सप्तचत्वारिंशदधिक + नवदशशततमम् = ४७ + १९०० = १९४७ ✓
नवाशीत्यधिक + अष्टादशशततमम् = ८९ + १८०० = १८८९ ✓
पञ्चाधिक + नवदशशततमम् = ५ + १९०० = १९०५ ✓
सप्तचत्वारिंशदधिक + नवदशशततमम् = ४७ + १९०० = १९४७ ✓
नवाशीत्यधिक + अष्टादशशततमम् = ८९ + १८०० = १८८९ ✓
सन्धि-सूचना: ‘सप्तचत्वारिंशत् + अधिक’ में त् + अ = द् + अ (जश्त्व) → सप्तचत्वारिंशदधिक। ‘नवाशीति + अधिक’ में इ + अ = य् + अ (यण्) → नवाशीत्यधिक। ‘पञ्चाशत् + उत्तर’ में भी जश्त्व से ‘पञ्चाशदुत्तर’ बना।
ध्यातव्यम्: १९४७ तथा १९५० — ये दो वर्ष पाठ में कहीं नहीं आए; ये सामान्य राष्ट्रीय ज्ञान से जोड़ने के लिए दिए गए हैं। शेष तीन (१९०५, १९०८, १८८९) सीधे पाठ से हैं।