खुदीरामस्य जन्म बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे अभवत्। (हिन्दी — खुदीराम का जन्म बङ्गप्रान्त के मेदिनीपुर नामक जनपद के मोहोबनी-ग्राम में हुआ था।)
शारदा अध्याय 4 अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
अद्यतन2026-09-06
खुदीरामः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म। (हिन्दी — खुदीराम देशवासियों पर होने वाले अत्याचारों को देखकर व्यथित हो जाते थे।)
सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत् इति”। (हिन्दी — सत्येन्द्रनाथ ने उपदेश दिया कि क्रान्ति का कार्य करने के लिए शरीर वज्र के समान दृढ़, बुद्धि तलवार की धार के समान तीक्ष्ण तथा मन गङ्गाजल के समान निर्मल होना चाहिए।)
| उपदेशस्य अङ्गम् | उपमानम् | अपेक्षितः गुणः | क्यों आवश्यक |
|---|---|---|---|
| शरीरम् | वज्रम् | दृढम् | कठोर परिश्रम, यातना और भाग-दौड़ सहने के लिए |
| बुद्धिः | असिधारा | तीक्ष्णा | योजना बनाने और तत्काल निर्णय लेने के लिए |
| मनः | गङ्गाजलम् | निर्मलम् | स्वार्थ, भय और द्वेष से मुक्त रहने के लिए |
‘यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि’ इति खुदीरामः प्रतिज्ञातवान्। (हिन्दी — ‘जब तक भारत अंग्रेज़ी शासन से मुक्त नहीं हो जाएगा, तब तक मैं जूते नहीं पहनूँगा’ — ऐसी प्रतिज्ञा खुदीराम ने की थी।)
यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति (शर्त)
तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि (सङ्कल्प)
प्रेरणा — राणाप्रतापस्य चरित्रम्।
यतः मृत्युदण्डस्य उद्घोषणानन्तरम् अपि राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत्, प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत् — तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः। (हिन्दी — क्योंकि मृत्युदण्ड की घोषणा के बाद भी राष्ट्रभक्त खुदीराम के मुख पर भय या दुःख नहीं था, बल्कि प्रसन्नता, शान्ति, तृप्ति और तेज था — यह देखकर न्यायाधीश तथा अंग्रेज़ अधिकारी चकित रह गए।)