शारदा अध्याय 4 यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्

अद्यतन2026-09-06

प्र1.
भगतसिंहः, मङ्गलपाण्डे, चन्द्रशेखरः, लक्ष्मीबाई, बालगङ्गाधरतिलकः इत्येतेषां क्रान्तिवीराणां जीवनचरितं संगृह्य ततः एकां घटनां कक्षायां वदत।
उत्तर

यह संग्रह-कार्य है — पाँचों क्रान्तिवीरों की जानकारी इकट्ठी कीजिए और उनमें से किसी एक की एक घटना कक्षा में सुनाइए। नीचे संग्रह के लिए आधार-तालिका और एक पूरा नमूना-कथन दिया गया है।

क्रान्तिवीरःजन्म–बलिदानम्जन्मस्थानम्प्रसिद्धा घटनाप्रसिद्धं वचनम्/नारा
मङ्गलपाण्डे१८२७ – १८५७नगवा-ग्रामः, बलिया-जनपदःबैरकपुरे सैनिकविद्रोहस्य आरम्भः (१८५७)‘मारो फिरङ्गी को’
लक्ष्मीबाई (झाँसीराज्ञी)१८२८ – १८५८वाराणसीझाँसीरक्षणार्थं युद्धम्; ग्वालियरे वीरगतिः‘मम झाँसीं न दास्यामि’ (मैं अपनी झाँसी नहीं दूँगी)
बालगङ्गाधरतिलकः१८५६ – १९२०रत्नागिरी, महाराष्ट्रम्गणेशोत्सव-शिवजयन्ती द्वारा जनजागरणम्; ‘केसरी’ पत्रिका‘स्वराज्यं मम जन्मसिद्धः अधिकारः अस्ति’
चन्द्रशेखरः आज़ादः१९०६ – १९३१भाबरा-ग्रामः, मध्यप्रदेशःप्रयागराजस्य अल्फ्रेड-उद्याने आत्मबलिदानम्‘अहं स्वतन्त्रः एव अस्मि, स्वतन्त्रः एव मरिष्यामि’
भगतसिंहः१९०७ – १९३१बङ्गा-ग्रामः, पञ्जाबःकेन्द्रीयसभायां बम-पत्रकक्षेपः (१९२९); लाहौरे उद्बन्धनम्‘इन्किलाब जिन्दाबाद’ (क्रान्तिः चिरञ्जीवतु)

नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — एका घटना, संस्कृतभाषया —

“अष्टाविंशत्यधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९२८) आङ्ग्लशासनेन ‘साइमन आयोगः’ भारतं प्रेषितः। तस्य विरोधे लाला-लाजपतरायः शान्तिपूर्णं जुलूसं नयति स्म। आरक्षकैः तस्य उपरि लगुडप्रहाराः कृताः, ततः सः दिवङ्गतः। भगतसिंहः तत् दृष्ट्वा अतीव व्यथितः अभवत्। ततः सः स्वमित्रैः सह प्रतिज्ञातवान् यत् ‘अस्माकं नेतुः अपमानस्य प्रतीकारः अवश्यं करणीयः’ इति। एकोनत्रिंशदधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९२९) भगतसिंहः बटुकेश्वरदत्तः च केन्द्रीयसभायाम् अल्पशक्तिकौ बमौ पत्रकाणि च अक्षिपताम्, ‘इन्किलाब जिन्दाबाद’ इति च उद्घोषितवन्तौ। तयोः उद्देश्यं कमपि हन्तुं नासीत्, अपि तु ‘बधिरान् श्रावयितुम्’ इति आसीत्। तौ न पलायितौ, अपि तु स्वेच्छया गृहीतौ — यतः तयोः इच्छा आसीत् यत् न्यायालयस्य माध्यमेन क्रान्तेः सन्देशः सर्वेषु जनेषु प्रसरेत् इति। एकत्रिंशदधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९३१) मार्चमासस्य त्रयोविंशे दिनाङ्के लाहौरनगरे सः स्वमित्राभ्यां राजगुरु-सुखदेवाभ्यां सह हसन् एव उद्बन्धनं स्वीकृतवान्।”

(हिन्दी — १९२८ में साइमन आयोग के विरोध में शान्तिपूर्ण जुलूस निकाल रहे लाला लाजपतराय पर लाठियाँ बरसीं और उनका देहान्त हो गया। यह देखकर भगतसिंह अत्यन्त व्यथित हुए। १९२९ में उन्होंने बटुकेश्वर दत्त के साथ केन्द्रीय असेम्बली में कम शक्ति वाले दो बम तथा पर्चे फेंके और ‘इन्किलाब ज़िन्दाबाद’ का उद्घोष किया; उद्देश्य किसी को मारना नहीं, ‘बहरों को सुनाना’ था। वे भागे नहीं, स्वयं गिरफ़्तारी दी — ताकि अदालत के माध्यम से क्रान्ति का सन्देश जन-जन तक पहुँचे। २३ मार्च १९३१ को लाहौर में राजगुरु और सुखदेव के साथ हँसते हुए उन्होंने फाँसी स्वीकार की।)

अच्छे कथन में क्या हो: (१) एक ही घटना लीजिए, पूरा जीवन नहीं — तभी विवरण जीवन्त बनेगा; (२) सन्, स्थान और नाम ठीक हों; (३) घटना के अन्त में यह अवश्य बताइए कि उससे क्या शिक्षा मिलती है; (४) कथन ३–५ मिनट का हो। ऊपर की घटना खुदीराम से मेल भी खाती है — दोनों ने युवावस्था में ही हँसते हुए फाँसी स्वीकार की, अर्थात् न खलु वयस्तेजसो हेतुः
प्र2.
पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि संगृह्य दश (१०) वाक्यानि रचयत।
उत्तर

प्रथमं पाठात् अव्ययपदानि सङ्गृह्णीमः — अत्र, इति, च, अपि, एव, न, वा, नित्यम्, तत्र, ततः, अतः, यत्, यदा, तदा, यावत्, तावत्, यद्यपि, तथापि, केवलम्, कदाचित्, किन्तु, प्रत्युत, इव, सह, संक्षेपेण-रीत्या (क्रियाविशेषण-प्रयोगः), अपि तु, यतोहि, हा धिक्।

दश वाक्यानि (प्रत्येकस्मिन् वाक्ये एकम् अव्ययं रेखाङ्कितम्) —

१. क्रान्तिवीरस्य खुदीरामस्य जीवनवृत्तान्तः अत्र वर्णितः अस्ति।
२. सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — ‘मनः निर्मलं भवेत्’ इति
३. खुदीरामः बालः आसीत्, तथापि सः निर्भयः आसीत्।
४. यदा देशः पराधीनः आसीत् तदा बहवः वीराः बलिदानं कृतवन्तः।
५. यावत् जीवनम् अस्ति तावत् राष्ट्रसेवा करणीया।
६. सः केवलं पञ्चदशवर्षीयः आसीत्, किन्तु तस्य साहसम् असीमम् आसीत्।
७. कदाचित् सः आङ्ग्लानां हस्तगतः जातः, ततः च मुक्तः अभवत्।
८. तस्य मुखे भयं नासीत्, प्रत्युत प्रसन्नता आसीत्।
९. तस्य बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा आसीत्।
१०. वयं तान् वीरान् नित्यं स्मरामः, यतोहि तेषां त्यागेन एव अस्माकं स्वातन्त्र्यम् अस्ति।

(हिन्दी — १. क्रान्तिवीर खुदीराम का जीवनवृत्तान्त यहाँ वर्णित है। २. सत्येन्द्रनाथ ने उपदेश दिया कि ‘मन निर्मल होना चाहिए’। ३. खुदीराम बालक थे, फिर भी निर्भय थे। ४. जब देश पराधीन था, तब बहुत-से वीरों ने बलिदान दिया। ५. जब तक जीवन है, तब तक राष्ट्रसेवा करनी चाहिए। ६. वे केवल पन्द्रह वर्ष के थे, किन्तु उनका साहस असीम था। ७. एक बार वे अंग्रेज़ों के हाथ लगे, फिर छूट गए। ८. उनके मुख पर भय नहीं, बल्कि प्रसन्नता थी। ९. उनकी बुद्धि तलवार की धार-सी तेज़ थी। १०. हम उन वीरों को नित्य स्मरण करते हैं, क्योंकि उन्हीं के त्याग से हमारी स्वतन्त्रता है।)

अव्यय क्या है और उसकी पहचान: «सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु। वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्॥» — जिसका रूप तीनों लिङ्गों, सातों विभक्तियों और तीनों वचनों में कभी नहीं बदलता, वही अव्यय है। इसीलिए ‘च’, ‘अपि’, ‘इति’, ‘अत्र’ सदा वैसे ही रहते हैं। वाक्य बनाते समय ध्यान रखिए कि अव्यय पर विभक्ति-प्रत्यय कभी न लगाएँ।
पाठ का एक विशेष अव्ययपद:आरात्रि’ (आ + रात्रि = रात भर) — “आरात्रि द्वौ अपि क्रान्तिवीरौ अधावताम्।” यह अव्ययीभाव समास है, जिसमें पूर्वपद उपसर्ग ‘आ’ प्रधान है और पूरा पद अव्यय बन जाता है।
प्र3.
खुदीरामस्य जन्म नवाशीत्यधिके अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के अभवत्। एवंप्रकारेण स्वविषये लिखन्तु — (क) मम जन्म … अभवत्। (ख) पितुः जन्म … अभवत्। (ग) मातुः जन्म … अभवत्। (घ) भ्रातुः जन्म … अभवत्। (ङ) भगिन्याः जन्म … अभवत्।
उत्तर

यह अपने परिवार की सूचना भरने का कार्य है, अतः उत्तर हर विद्यार्थी का अपना होगा। पहले साँचा समझ लीजिए, फिर अपनी तिथि उसमें रख दीजिए।

साँचा — (सम्बन्धपदम्) जन्म [वर्षस्य शब्दरूपम्] वर्षे (अङ्केन) [मासः]मासस्य [तिथेः क्रमवाचकं रूपम्] दिनाङ्के अभवत्

नमूना उत्तर (आदर्श उत्तरम्) — अपनी तिथियाँ भरकर बदल लीजिए:

क्रमःवाक्यम् (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थ
(क)मम जन्म एकादशाधिके द्विसहस्रतमे वर्षे (२०११) जुलाईमासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के अभवत्।मेरा जन्म सन् २०११ में १५ जुलाई को हुआ।
(ख)पितुः जन्म अशीत्यधिके नवदशशततमे वर्षे (१९८०) मार्चमासस्य दशमे दिनाङ्के अभवत्।पिताजी का जन्म सन् १९८० में १० मार्च को हुआ।
(ग)मातुः जन्म पञ्चाशीत्यधिके नवदशशततमे वर्षे (१९८५) अगस्तमासस्य द्वाविंशे दिनाङ्के अभवत्।माताजी का जन्म सन् १९८५ में २२ अगस्त को हुआ।
(घ)भ्रातुः जन्म अष्टाधिके द्विसहस्रतमे वर्षे (२००८) जनवरीमासस्य षष्ठे दिनाङ्के अभवत्।भाई का जन्म सन् २००८ में ६ जनवरी को हुआ।
(ङ)भगिन्याः जन्म चतुर्दशाधिके द्विसहस्रतमे वर्षे (२०१४) नवम्बरमासस्य एकोनविंशे दिनाङ्के अभवत्।बहन का जन्म सन् २०१४ में १९ नवम्बर को हुआ।
तीन बातें, जिनसे उत्तर शुद्ध बनेगा:
(१) वर्ष — ‘द्विसहस्रतमे’ = २०००, ‘नवदशशततमे’ = १९००; इनसे पहले ‘…अधिके’ लगाकर शेष संख्या जोड़िए (२०११ = एकादशअधिके द्विसहस्रतमे → एकादशाधिके)।
(२) सम्बन्धपद — पितृ, मातृ, भ्रातृ, भगिनी के षष्ठी एकवचन रूप हैं — पितुः, मातुः, भ्रातुः, भगिन्याः («सम्बन्धे षष्ठी»)।
(३) दिनाङ्क — तिथि के लिए क्रमवाचक (ordinal) रूप सप्तमी में आएगा — प्रथमे, द्वितीये, तृतीये … पञ्चदशे, विंशे, त्रिंशे दिनाङ्के; ‘वर्षे’ और ‘दिनाङ्के’ दोनों में सप्तमी है, क्योंकि «अधिकरणे सप्तमी» — समय भी अधिकरण ही है।
मासानां नामानि (पाठ की शैली में): जनवरी, फरवरी, मार्च, एप्रिल, मई, जून, जुलाई, अगस्त, सितम्बर, अक्टूबर, नवम्बर, दिसम्बर — इनके आगे ‘मासस्य’ जोड़िए, जैसे पाठ में ‘दिसम्बरमासस्य’, ‘एप्रिलमासस्य’, ‘अगस्तमासस्य’ आया है। चाहें तो भारतीय मास भी लिख सकते हैं — चैत्रः, वैशाखः, ज्येष्ठः, आषाढः, श्रावणः, भाद्रपदः, आश्विनः, कार्तिकः, मार्गशीर्षः, पौषः, माघः, फाल्गुनः।
प्र4.
पारा-अलम्पिकस् स्पर्धायां कस्यापि एकस्य यशस्विप्रतिभागिनः विषये शिक्षकस्य पुरतः कथां श्रावयत।
उत्तर

यह सुनाने (श्रावण) का कार्य है — पैरा-ओलम्पिक के किसी एक सफल खिलाड़ी की कहानी शिक्षक के सामने कहनी है। नीचे एक पूरा नमूना-कथन दिया गया है; इसे अपने चुने हुए खिलाड़ी के अनुसार बदल लीजिए।

नमूना उत्तर (आदर्श उत्तरम्) — अवनी लेखरा (लक्ष्यवेधिका) —

“अवनी लेखरा राजस्थानस्य जयपुरनगरस्य निवासिनी अस्ति। एकादशवर्षीया सा एकस्मिन् वाहन-दुर्घटनायां गम्भीरम् आघातम् अवाप्नोत्, तस्याः मेरुदण्डः भग्नः, अधःशरीरं च निश्चलम् अभवत्। किन्तु सा न न्यूनोत्साहा जाता। पितुः प्रेरणया सा लक्ष्यवेध-क्रीडायाम् (शूटिङ्ग-क्रीडायाम्) अभ्यासम् आरब्धवती। प्रतिदिनं सा बहूनि घण्टानि अभ्यासं करोति स्म। एकविंशत्युत्तर-द्विसहस्रतमे वर्षे (२०२१) टोकियो-नगरे आयोजितायां पारा-अलम्पिक्-स्पर्धायां सा दशमीटर-वायुरायफल्-प्रतियोगितायां स्वर्णपदकम् अजयत्। एवं सा पारा-अलम्पिक्-स्पर्धायां स्वर्णपदकं प्राप्तवती प्रथमा भारतीया महिला अभवत्। चतुर्विंशत्युत्तर-द्विसहस्रतमे वर्षे (२०२४) पेरिस-नगरे अपि सा पुनः स्वर्णपदकम् अजयत्। तस्याः जीवनम् अस्मान् शिक्षयति यत् शरीरस्य सीमा मनसः सीमा न भवति इति।”

(हिन्दी — अवनी लेखरा जयपुर, राजस्थान की निवासी हैं। ग्यारह वर्ष की आयु में एक सड़क दुर्घटना में उनकी रीढ़ की हड्डी टूट गई और शरीर का निचला भाग निश्चल हो गया। किन्तु उन्होंने उत्साह नहीं खोया। पिता की प्रेरणा से उन्होंने निशानेबाज़ी का अभ्यास आरम्भ किया और प्रतिदिन घण्टों अभ्यास करती रहीं। सन् २०२१ में टोक्यो पैरालम्पिक में १० मीटर एयर राइफल में उन्होंने स्वर्ण पदक जीता और पैरालम्पिक में स्वर्ण जीतने वाली पहली भारतीय महिला बनीं। सन् २०२४ में पेरिस में भी उन्होंने पुनः स्वर्ण जीता। उनका जीवन सिखाता है कि शरीर की सीमा मन की सीमा नहीं होती।)

अन्ये यशस्विनः प्रतिभागिनःक्रीडाउपलब्धिः
देवेन्द्र झाझरियाभालाक्षेपः (Javelin)एथेन्स (२००४) तथा रियो (२०१६) — स्वर्णपदकद्वयम्
मरियप्पन् थङ्गवेलुउच्चकूर्दनम् (High jump)रियो (२०१६) — स्वर्णपदकम्
सुमित् अन्तिल्भालाक्षेपःटोकियो (२०२१) — विश्वकीर्तिमानसहितं स्वर्णपदकम्
अच्छे कथन का ढाँचा (चार पग): (१) परिचयः — नाम, स्थान, क्रीडा; (२) सङ्घर्षः — कौन-सी कठिनाई आई; (३) पुरुषार्थः — उसने क्या किया, कितना अभ्यास; (४) उपलब्धिः तथा सन्देशः — क्या जीता और हमें क्या सीख मिलती है। यही क्रम खुदीराम के पाठ में भी है — परिचय, कठिनाई, पुरुषार्थ, बलिदान और सन्देश।
सम्बन्ध जोड़िए: यह प्रश्न पाठ के साथ जानबूझकर जोड़ा गया है — जैसे खुदीराम के लिए ‘छोटी आयु’ बाधा नहीं बनी, वैसे ही इन खिलाड़ियों के लिए ‘शारीरिक दिव्याङ्गता’ बाधा नहीं बनी। दोनों ही सिद्ध करते हैं — न खलु वयस्तेजसो हेतुः, तेज का कारण न आयु है, न शरीर — केवल संकल्प है।
प्र5.
नृत्यसङ्गीतादिक्षेत्रेषु कस्यापि एकस्य जनप्रियस्य कलाकारस्य विषये पञ्चवाक्यानि लिखित्वा शिक्षकान् दर्शयत ?
उत्तर

नृत्य-सङ्गीत आदि क्षेत्र के किसी एक लोकप्रिय कलाकार पर पाँच वाक्य लिखने हैं। नीचे नमूना दिया गया है — अपने प्रिय कलाकार के अनुसार बदल लीजिए।

नमूना उत्तर (आदर्श उत्तरम्) — लता मङ्गेशकर (गायिका) —

१. लता मङ्गेशकर भारतस्य सुप्रसिद्धा गायिका आसीत्, तस्याः जन्म इन्दौरनगरे अभवत्।
२. तस्याः पिता दीनानाथ मङ्गेशकरः स्वयं सङ्गीतज्ञः नाट्यकलाकारः च आसीत्, अतः सङ्गीतं तस्यै वंशपरम्परया प्राप्तम्।
३. सा हिन्दी-मराठी-आदिषु बह्वीषु भाषासु सहस्रशः गीतानि गीतवती।
४. ‘ऐ मेरे वतन के लोगों’ इति तस्याः देशभक्तिगीतं श्रुत्वा श्रोतॄणां नेत्रेषु अश्रूणि आगच्छन्ति।
५. भारतसर्वकारेण सा सर्वोच्चेन नागरिक-सम्मानेन ‘भारतरत्न’-इत्यनेन सम्मानिता; जनाः तां स्नेहेन ‘स्वरकोकिला’ इति वदन्ति स्म।

(हिन्दी — १. लता मङ्गेशकर भारत की सुप्रसिद्ध गायिका थीं; उनका जन्म इन्दौर में हुआ था। २. उनके पिता दीनानाथ मङ्गेशकर स्वयं संगीतज्ञ और नाट्यकलाकार थे, इसलिए संगीत उन्हें परम्परा से मिला। ३. उन्होंने हिन्दी, मराठी आदि अनेक भाषाओं में हज़ारों गीत गाए। ४. उनका देशभक्ति-गीत ‘ऐ मेरे वतन के लोगों’ सुनकर श्रोताओं की आँखों में आँसू आ जाते हैं। ५. भारत सरकार ने उन्हें सर्वोच्च नागरिक सम्मान ‘भारतरत्न’ से सम्मानित किया; लोग उन्हें प्यार से ‘स्वर-कोकिला’ कहते थे।)

कलाकारःकला-क्षेत्रम्एकवाक्येन परिचयः
पण्डितः रविशङ्करःसितारवादनम्सितारवादनेन भारतीयं शास्त्रीयसङ्गीतं विश्वे प्रसिद्धं कृतवान्।
पण्डितः बिरजू महाराजःकथक-नृत्यम्लखनऊ-घरानायाः कथकनृत्यस्य सम्राट् इति प्रसिद्धः आसीत्।
रुक्मिणीदेवी अरुण्डेलभरतनाट्यम्भरतनाट्यं पुनः प्रतिष्ठापयितुं ‘कलाक्षेत्रम्’ इति संस्थां स्थापितवती।
एम्. एस्. सुब्बुलक्ष्मीकर्णाटक-सङ्गीतम्तस्याः कण्ठेन गीतं ‘भजगोविन्दम्’ अद्यापि जनप्रियम् अस्ति।
पाँच वाक्यों में क्या-क्या हो: (१) नाम और क्षेत्र, (२) जन्म/स्थान अथवा गुरु-परम्परा, (३) मुख्य कार्य या शैली, (४) कोई एक प्रसिद्ध रचना/प्रस्तुति, (५) सम्मान अथवा लोकप्रियता। इसी क्रम से पाँच वाक्य लिखने पर उत्तर पूर्ण माना जाएगा।
भाषा-सङ्केत: यदि कलाकार जीवित हों तो लट्-लकार (‘अस्ति’, ‘गायति’) लिखिए, और यदि दिवङ्गत हों तो लङ् अथवा ‘आसीत्’ का प्रयोग कीजिए — ऊपर के नमूने में यही ध्यान रखा गया है। स्त्रीलिङ्ग कर्ता के साथ क्तवतु-रूप ‘गीतवती’, ‘सम्मानिता’ आते हैं, ‘गीतवान्’ नहीं।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ