आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासं कुरुत लिखत च — (पुस्तके ‘वन्द्-धातुः, लोट्-लकारः’ तथा ‘कृ-धातुः, लोट्-लकारः’ इति द्वे आदर्शतालिके दत्ते; अधः रिक्ततालिकयोः प्रथमपदे ‘१. मोदताम्’ तथा ‘२. वर्धताम्’ इति दत्ते।)

Question

Accepted Answer

पहले पुस्तक की दोनों आदर्श-तालिकाएँ देखिए — इन्हीं के साँचे पर आगे का अभ्यास करना है : पुरुषः वन्द्-धातुः, लोट्-लकारः कृ-धातुः, लोट्-लकारः एक. द्वि. बहु. एक. द्वि. बहु. प्रथमपुरुषः वन्दताम् वन्देताम् वन्दन्ताम् कुरुताम् कुर्वाताम् कुर्वताम् मध्यमपुरुषः वन्दस्व वन्देथाम् वन्दध्वम् कुरुष्व कुर्वाथाम् कुरुध्वम् उत्तमपुरुषः वन्दै वन्दावहै वन्दामहै करवै करवावहै करवामहै अब रिक्त तालिकाओं की पूर्ति — √मुद् (मोदताम्) — लोट्-लकारः, आत्मनेपदम् पुरुषः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् प्रथमपुरुषः मोदताम् मोदेताम् मोदन्ताम् मध्यमपुरुषः मोदस्व मोदेथाम् मोदध्वम् उत्तमपुरुषः मोदै मोदावहै मोदामहै √वृध् (वर्धताम्) — लोट्-लकारः, आत्मनेपदम् पुरुषः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् प्रथमपुरुषः वर्धताम् वर्धेताम् वर्धन्ताम् मध्यमपुरुषः वर्धस्व वर्धेथाम् वर्धध्वम् उत्तमपुरुषः वर्धै वर्धावहै वर्धामहै नियम — लोट्-लकार आत्मनेपद के नौ प्रत्यय: ताम् · एताम् · अन्ताम् / स्व · एथाम् · ध्वम् / ऐ · आवहै · आमहै । ध्यान दीजिए, उत्तमपुरुष के तीनों रूप ‘ ऐ ’ पर समाप्त होते हैं — वन्दै, वन्दावहै, वन्दामहै; मोदै, मोदावहै, मोदामहै। यह लोट्-लकार की सबसे बड़ी पहचान है, क्योंकि लट् में वही रूप ‘ए’ पर समाप्त होते हैं (वन्दे, वन्दावहे, वन्दामहे)। कृ-धातु अलग क्यों दिखता है: √कृ तनादिगण का है, इसलिए उसमें ‘उ’ विकरण जुड़ता है और अङ्ग ‘कुरु/कुर्व्’ बनता है; उत्तमपुरुष में ‘करव-’ हो जाता है। इसीलिए पुस्तक ने उसे अलग आदर्श के रूप में दिया है — बाकी सब धातुएँ वन्द् के साँचे पर ही चलती हैं। अर्थ भी पकड़िए: लोट्-लकार आज्ञा, प्रार्थना, आशीर्वाद तथा विनम्र निवेदन — चारों में आता है। पाठ में वरुण के मुख से यही रूप बार-बार निकलते हैं — ‘अन्नं

पुरुषः	वन्द्-धातुः, लोट्-लकारः			कृ-धातुः, लोट्-लकारः
	एक.	द्वि.	बहु.	एक.	द्वि.	बहु.
प्रथमपुरुषः	वन्दताम्	वन्देताम्	वन्दन्ताम्	कुरुताम्	कुर्वाताम्	कुर्वताम्
मध्यमपुरुषः	वन्दस्व	वन्देथाम्	वन्दध्वम्	कुरुष्व	कुर्वाथाम्	कुरुध्वम्
उत्तमपुरुषः	वन्दै	वन्दावहै	वन्दामहै	करवै	करवावहै	करवामहै

पुरुषः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः	मोदताम्	मोदेताम्	मोदन्ताम्
मध्यमपुरुषः	मोदस्व	मोदेथाम्	मोदध्वम्
उत्तमपुरुषः	मोदै	मोदावहै	मोदामहै

पुरुषः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमपुरुषः	वर्धताम्	वर्धेताम्	वर्धन्ताम्
मध्यमपुरुषः	वर्धस्व	वर्धेथाम्	वर्धध्वम्
उत्तमपुरुषः	वर्धै	वर्धावहै	वर्धामहै

शारदा अध्याय 8 अभ्यासाद् जायते सिद्धिः