शारदा अध्याय 8 स्वाध्यायान्मा प्रमदः

अद्यतन2026-09-06

प्र1.
‘आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासं कुरुत’ — इति खण्डे वन्द्-धातोः कृ-धातोश्च याः तालिकाः दत्ताः, ताः लिखत तथा वाक्यरूपेण अपि प्रयुङ्क्त।
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तके त्रयः कोष्ठकाः दत्ताः; तेषु प्रथमौ द्वौ धातुरूपाणां, तृतीयः तेषामेव वाक्यप्रयोगस्य।

१. वन्द्-धातुः (लट्-लकारः, आत्मनेपदम्)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःवन्दतेवन्देतेवन्दन्ते
मध्यमपुरुषःवन्दसेवन्देथेवन्दध्वे
उत्तमपुरुषःवन्देवन्दावहेवन्दामहे

२. कृ-धातुः (लट्-लकारः, आत्मनेपदम्)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःकुरुतेकुर्वातेकुर्वते
मध्यमपुरुषःकुरुषेकुर्वाथेकुरुध्वे
उत्तमपुरुषःकुर्वेकुर्वहेकुर्महे

३. वाक्यरूपेण प्रयोगः (वन्द्-धातुः)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःभक्तः देवं वन्दतेभक्तौ देवं वन्देतेभक्ताः देवं वन्दन्ते
मध्यमपुरुषःत्वं देवं वन्दसेयुवां देवं वन्देथेयूयं देवं वन्दध्वे
उत्तमपुरुषःअहं देवं वन्देआवां देवं वन्दावहेवयं देवं वन्दामहे
तीसरी तालिका क्यों दी गई: केवल रूप रट लेने से वाक्य नहीं बनते। तीसरी तालिका दिखाती है कि हर रूप का अपना कर्ता-सर्वनाम होता है — प्रथमपुरुष के साथ भक्तः/भक्तौ/भक्ताः, मध्यमपुरुष के साथ त्वम्/युवाम्/यूयम्, और उत्तमपुरुष के साथ अहम्/आवाम्/वयम्। रूप याद कीजिए, पर सर्वनाम के साथ — तभी परियोजना-कार्य ३ (‘विंशतिवाक्यानि रचयत’) सध पाएगा। साथ ही ध्यान दीजिए कि कर्म ‘देवम्’ हर वाक्य में द्वितीया एकवचन में ही रहा — कर्ता बदलने से कर्म नहीं बदलता।
पुस्तक की एक असंगति: इस खण्ड का शीर्षक है ‘आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासं कुरुत’, किन्तु नीचे जो तीनों तालिकाएँ छपी हैं वे लट्-लकार की हैं (वन्दते… कुरुते…), जैसा कि तालिका के ऊपर ‘वन्द्-धातुः (लट्-लकारः)’ लिखा भी है। लोट्-लकार की तालिकाएँ अभ्यास के प्रश्न ७ (पृष्ठ १०३) में दी गई हैं। दोनों को साथ रखकर पढ़िए — लट् में उत्तमपुरुष ‘-ए’ पर, लोट् में ‘-ऐ’ पर समाप्त होता है।
कृ-धातु की एक बारीकी: लट् आत्मनेपद में प्रथमपुरुष बहुवचन ‘कुर्वते’ है (‘कुर्वन्ते’ नहीं) — √कृ तनादिगण का है, इसलिए ‘उ’ का ‘व्’ हो जाता है। यही रूप स्वाध्याय की वाक्य-तालिका में भी है — ‘छात्राः गृहकार्यं कुर्वते’ (पृ. १०९)।
प्र2.
‘एतेषु वाक्येषु निहितानि क्रियापदानि उच्चैः पठत’ — पुस्तके दत्तानि अष्ट एकवचन-बहुवचन-युगलानि लिखत, तेषु क्रियापरिवर्तनस्य कारणं च वदत।
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तके दत्तानि अष्ट युगलानि :

क्रमःएकवचनरूपाणिबहुवचनरूपाणिधातुः
बालकः उद्याने रमतेबालकाः उद्याने रमन्ते√रम् (आनन्द लेना)
शिष्यः गुरुं सेवतेशिष्याः गुरुं सेवन्ते√सेव् (सेवा करना)
रात्रौ चन्द्रः राजतेसाधुपुरुषाः सर्वत्र राजन्ते√राज् (शोभित होना)
वृक्षः वायुना कम्पतेवृक्षाः वायुना कम्पन्ते√कम्प् (काँपना)
कण्ठे हारः शोभतेवृक्षे पुष्पाणि शोभन्ते√शुभ् (शोभा पाना)
योगासनेन मानवः आरोग्यं लभतेयोगासनेन मानवाः आरोग्यं लभन्ते√लभ् (पाना)
भिक्षुकः धनं याचतेभिक्षुकाः धनं याचन्ते√याच् (माँगना)
छात्रः गृहकार्यं कुरुतेछात्राः गृहकार्यं कुर्वते√कृ (करना)
क्रिया क्यों बदली — नियम: «क्रिया कर्तृपदानुसारिणी भवति» — कर्तृवाच्य में क्रिया का वचन कर्ता के वचन के अनुसार होता है। इसीलिए हर पंक्ति में कर्ता के एकवचन से बहुवचन होते ही क्रिया का प्रत्यय ‘ते’ से ‘न्ते’ हो गया — रमते→रमन्ते, सेवते→सेवन्ते, कम्पते→कम्पन्ते। ध्यान दीजिए, कर्म वैसा का वैसा रहा (गुरुम्, धनम्, गृहकार्यम्) — कर्तृवाच्य में कर्म से क्रिया का कोई सम्बन्ध नहीं।
दो पंक्तियों में विशेष ध्यान दीजिए: (१) पंक्ति ५ में बाईं ओर कर्ता ‘हारः’ (पुंलिङ्ग) और दाईं ओर ‘पुष्पाणि’ (नपुंसकलिङ्ग) है — लिङ्ग बदलने पर भी क्रिया का रूप वही रहता है, केवल वचन से बदलता है। (२) पंक्ति ८ में बहुवचन का रूप ‘कुर्वन्ते’ नहीं, ‘कुर्वते’ है — √कृ तनादिगण का होने से यहाँ ‘उ’ का ‘व्’ हो जाता है। यही अपवाद परीक्षा में पूछा जाता है।
प्र3.
“आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते। आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः॥” (महाभारतम्, वनपर्व १३१/७) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः॥
(महाभारतम्, वनपर्व १३१/७)

पदच्छेदः — आहारात् + सर्व-भूतानि + सम्भवन्ति + महीपते + आहारेण + विवर्धन्ते + तेन + जीवन्ति + जन्तवः।

अन्वयः (पुस्तक का अपना) — हे महीपते! सर्वभूतानि आहारात् सम्भवन्ति, आहारेण जन्तवः विवर्धन्ते, तेन आहारेण जीवन्ति च।

पदम्व्याकरणम्शब्दार्थः
आहारात्आहार, पञ्चमी एकवचन (अपादाने पञ्चमी)भोजन से, अन्न से
सर्वभूतानिनपुंसकलिङ्ग प्रथमा बहुवचनसारे प्राणी
सम्भवन्तिसम् + √भू, लट्, प्रथमपुरुष बहुवचनउत्पन्न होते हैं
महीपतेमहीपति, सम्बोधन एकवचन (मह्याः पतिः — षष्ठी-तत्पुरुष)हे राजन्! (पृथ्वी के स्वामी)
आहारेणतृतीया एकवचन (करणे तृतीया)भोजन से, आहार के द्वारा
विवर्धन्तेवि + √वृध्, लट्, आत्मनेपद, बहुवचनविशेष रूप से बढ़ते हैं
जन्तवःजन्तु, पुंलिङ्ग प्रथमा बहुवचनजीव, प्राणी

हिन्दी अर्थ — हे राजन्! सारे प्राणी आहार से ही उत्पन्न होते हैं, आहार से ही बढ़ते हैं, और उसी आहार से जीते हैं।

भावः (पुस्तक का अपना भावार्थ):हे राजन्! सर्वे प्राणिनः अन्नादिभोज्यपदार्थाद् जायन्ते। प्राणिनः आहारेण एव शरीरस्य विकासं प्राप्नुवन्ति। तेन आहारेण एव जीवन्ति।’ — ध्यान दीजिए, श्लोक अन्न के तीन काम गिनाता है : उत्पत्ति (सम्भवन्ति), वृद्धि (विवर्धन्ते) तथा जीवन-धारण (जीवन्ति)। भृगु ने संवाद में ठीक यही तीन बातें कही थीं — ‘अन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते। अन्नेन एव प्राणिनः जीवन्ति। अन्नेनैव शरीरं बलं च वर्धेते।’ इसीलिए यह श्लोक ठीक वहीं उद्धृत किया गया है — तर्क का शास्त्र-प्रमाण
पुस्तक का ‘आहारशुद्धिः’ खण्ड इसी के साथ पढ़िए: ‘मानसिक-बौद्धिक-विकासाय सर्वदा सात्त्विकं हितकारकं च आहारं सेवताम्। सात्त्विकम् अन्नं मनसि सद्भावान् गुणांश्च विकासयति। तेन अस्माकं स्मृतिशक्तेः, आध्यात्मिकशक्तेः, अन्नमयादिकोषाणां च विकासो भवति।’ और इसके प्रमाण में छान्दोग्योपनिषद् (७/२६/२) का यह वचन दिया गया है — ‘आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः, सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः। स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः।’ अर्थात् आहार शुद्ध हो तो अन्तःकरण शुद्ध होता है; अन्तःकरण शुद्ध हो तो स्मृति अटल होती है; और अटल स्मृति मिल जाए तो सारी गाँठें (सन्देह) खुल जाती हैं। इस एक श्लोक में पूरा पञ्चकोष-क्रम छिपा है — अन्न से आरम्भ, मुक्ति पर अन्त।
प्र4.
“यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते। मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत्॥” (हठयोगप्रदीपिका) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत्॥
(हठयोगप्रदीपिका)

पदच्छेदः — यावत् + वायुः + स्थितः + देहे + तावत् + जीवनम् + उच्यते + मरणम् + तस्य + निष्क्रान्तिः + ततः + वायुम् + निरोधयेत्।

अन्वयः (पुस्तक का अपना) — यावद् देहे वायुः स्थितः तावत् जीवनम् उच्यते। तस्य निष्क्रान्तिः मरणम्, ततः वायुं निरोधयेत्।

पदम्व्याकरणम्शब्दार्थः
यावत् … तावत्नित्यसम्बद्ध अव्यय-युगलजब तक … तब तक
देहेसप्तमी एकवचन (अधिकरणे सप्तमी)शरीर में
स्थितः√स्था + क्त, पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचनठहरा हुआ, टिका हुआ
उच्यते√वच्, लट्, कर्मवाच्य, प्रथमपुरुष एकवचनकहा जाता है
निष्क्रान्तिःनिस् + √क्रम् + क्तिन्, स्त्रीलिङ्ग प्रथमा एकवचनबाहर निकल जाना
निरोधयेत्नि + √रुध् (णिच्), विधिलिङ्, प्रथमपुरुष एकवचनरोकना चाहिए (प्राणायाम करना चाहिए)

हिन्दी अर्थ — जब तक वायु (प्राणवायु) शरीर में ठहरी रहती है, तब तक उसे जीवन कहा जाता है। उसका बाहर निकल जाना ही मृत्यु है; इसलिए वायु को (प्राणायाम के द्वारा) रोकना चाहिए।

भावः (पुस्तक का अपना भावार्थ):यावत् कालपर्यन्तं प्राणवायुः शरीरे रक्षितो भवति, तावत् कालपर्यन्तं जीवनं भवति। वायोः शरीराद् निर्गमनम् एव मरणम् इति, अस्मात् हेतोः प्राणवायुं रक्षेत्। प्राणमयकोषविकासाय अस्माभिः सर्वदा प्राणायामः, आसनानि च करणीयानि। शयनं जागरणं च यथासमयं करणीयम्।’ — श्लोक जीवन और मृत्यु की सबसे सीधी परिभाषा देता है : प्राण भीतर = जीवन; प्राण बाहर = मृत्यु। और उसी से एक व्यावहारिक निष्कर्ष निकालता है — यदि जीवन प्राण पर टिका है, तो प्राण की रक्षा ही जीवन की रक्षा है; इसीलिए प्राणायाम, आसन और समय पर सोना-जागना।
सन्धि: ‘तावज्जीवनमुच्यते’ = तावत् + जीवनम् + उच्यते — ‘त्’ के बाद ‘ज्’ आने पर ‘त्’ का ‘ज्’ हो जाता है (श्चुत्व सन्धि)। ‘निष्क्रान्तिस्ततः’ = निष्क्रान्तिः + ततः (विसर्गसन्धि — विसर्ग का ‘स्’)। ‘स्थितो देहे’ = स्थितः + देहे (विसर्ग का उत्व → ओ)।
जोड़कर देखिए: यह श्लोक पाठ में भृगु के दूसरे उत्तर ‘प्राणो वै ब्रह्म’ के ठीक बाद उद्धृत है (पृ. ९४), और वहीं वरुण कहते हैं — ‘प्राणविकासाय प्रतिदिनं प्राणायामः कर्तव्यः।’ श्लोक और उपदेश एक ही बात के दो रूप हैं।
प्र5.
“मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः। बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥” (अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/२) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।
बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥
(अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/२)

पदच्छेदः — मनः + एव + मनुष्याणाम् + कारणम् + बन्ध-मोक्षयोः + बन्धाय + विषय-आसक्तम् + मुक्त्यै + निर्विषयम् + स्मृतम्।

अन्वयः (पुस्तक का अपना) — मनः एव मनुष्याणां बन्धमोक्षयोः कारणं, विषयासक्तं बन्धाय, निर्विषयं मुक्त्यै स्मृतम् अस्ति।

पदम्व्याकरणम्शब्दार्थः
मनुष्याणाम्षष्ठी बहुवचन (सम्बन्धे षष्ठी)मनुष्यों का
बन्धमोक्षयोःद्वन्द्व समास (बन्धश्च मोक्षश्च), षष्ठी द्विवचनबन्धन तथा मोक्ष — दोनों का
बन्धायचतुर्थी एकवचन (तादर्थ्ये चतुर्थी)बन्धन के लिए
विषयासक्तम्विषयेषु आसक्तम् — सप्तमी-तत्पुरुष, नपुंसकलिङ्गविषयों में आसक्त (मन)
मुक्त्यैमुक्ति, चतुर्थी एकवचनमुक्ति के लिए
निर्विषयम्निर्गताः विषयाः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिविषयों से रहित (मन)
स्मृतम्√स्मृ + क्त, नपुंसकलिङ्ग प्रथमा एकवचनमाना गया है, कहा गया है

हिन्दी अर्थ — मनुष्यों के बन्धन और मोक्ष — दोनों का कारण मन ही है। विषयों में आसक्त मन बन्धन का कारण माना गया है और विषयों से रहित मन मुक्ति का कारण।

भावः (पुस्तक का अपना भावार्थ):मनुष्याणां बन्धस्य मोक्षस्य च कारणं मन एव भवति। यदि मनः विषयेषु आसक्तं भवति अर्थात् कामादिदोषयुक्तं भवति तर्हि बन्धाय कारणं भवति। यदि मनः विषयेषु आसक्तं न भवति तर्हि बन्धाय कारणं न भवति। यदि अस्माकं मनः निर्मलं शान्तं राग-द्वेष-शोकादिरहितं च भवति तर्हि मानसिकशक्तेः, मनोमयकोषस्य च विकासो भवति।’ — श्लोक की सबसे बड़ी बात यह है कि वह एक ही वस्तु को दोनों कारण बताता है। मन बाँधता भी है और छुड़ाता भी; ताला और चाबी दोनों वही है। इसलिए दोष विषयों में नहीं, मन की आसक्ति में है — यही वरुण का उपदेश भी था : ‘मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम्, शोकादिरहितम् उत्साहयुक्तं शान्तं च करणीयम्।’
सन्धि तथा अलङ्कार: ‘मन एव’ = मनः + एव (विसर्गलोप)। ‘विषयासक्तम्’ = विषय + आसक्तम् (दीर्घ सन्धि)। दूसरी पंक्ति में सुन्दर विरोधाभास-सा सन्तुलन है — बन्धाय : मुक्त्यै, विषयासक्तम् : निर्विषयम् — एक ही पंक्ति के दो पाट, बीच में मन। यही उपनिषद् की शैली है।
प्र6.
“मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च। अशुद्धं कामसङ्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्॥” (अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/१) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च।
अशुद्धं कामसङ्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्॥
(अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/१)

पदच्छेदः — मनः + हि + द्विविधम् + प्रोक्तम् + शुद्धम् + च + अशुद्धम् + एव + च + अशुद्धम् + काम-सङ्कल्पम् + शुद्धम् + काम-विवर्जितम्।

अन्वयः — मनः हि द्विविधं प्रोक्तम् — शुद्धम् अशुद्धम् एव च। अशुद्धं (मनः) कामसङ्कल्पम् (भवति), शुद्धं (मनः) कामविवर्जितम् (भवति)।

पदम्व्याकरणम्शब्दार्थः
द्विविधम्द्वौ विधौ यस्य तत् — बहुव्रीहि, नपुंसकलिङ्गदो प्रकार का
प्रोक्तम्प्र + √वच् + क्तकहा गया है
कामसङ्कल्पम्कामस्य सङ्कल्पः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिजिसमें कामनाओं का संकल्प भरा हो
कामविवर्जितम्कामेन विवर्जितम् — तृतीया-तत्पुरुषकामनाओं से रहित

हिन्दी अर्थ — मन दो प्रकार का कहा गया है — शुद्ध और अशुद्ध। जो मन कामनाओं के संकल्पों से भरा है वह अशुद्ध है, और जो कामनाओं से रहित है वह शुद्ध है।

भावः: पुस्तक ने पिछले श्लोक के भावार्थ में ही इसकी भूमिका बाँध दी है — ‘शास्त्रेषु मनसः द्विविधं रूपं वर्ण्यते — (१) शुद्धम् (२) अशुद्धम् इति।’ यह श्लोक उसी वर्गीकरण की कसौटी देता है, और कसौटी बहुत सरल है — ‘काम’ है तो अशुद्ध, ‘काम’ नहीं तो शुद्ध। ध्यान दीजिए, श्लोक मन को त्यागने को नहीं कहता, माँजने को कहता है — क्योंकि वही मन बन्धन का भी कारण है और मोक्ष का भी (पिछला श्लोक)। इसीलिए वरुण का उपदेश भी मन को मारना नहीं, ‘सत्कर्मणा साधनीयम्’ — सत्कर्म से साधना है।
सन्धि: ‘चाशुद्धमेव’ = च + अशुद्धम् + एव — पहले दीर्घ सन्धि (अ + अ = आ), फिर विसर्ग-रहित स्वरसन्धि। ‘मनो हि’ = मनः + हि (विसर्ग का उत्व → ओ)। ध्यान रखिए — पुस्तक ने इस श्लोक का अन्वय तथा भावार्थ अलग से नहीं दिया; ऊपर का अन्वय पिछले श्लोक के भावार्थ के आधार पर बनाया गया है।
प्र7.
“मनसः विषयाः — कामः, संकल्पः, विचिकित्सा, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृतिः, अधृतिः, ह्रीः, धीः, भीः इत्येतत् सर्वं मन एव।” (बृहदारण्यकोपनिषद् १/५/३) — अस्य वचनस्य अर्थं भावं च लिखत। मनसः दश विषयाः के के ?
उत्तर

उत्तरम् — अस्य वचनस्य अर्थः — कामः, सङ्कल्पः, सन्देहः, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्यम्, अधैर्यम्, लज्जा, बुद्धिः, भयम् — एतत् सर्वं मन एव अस्ति। अर्थात् एते दश अपि मनसः एव विषयाः, मनसः एव वृत्तयः।

(हिन्दी — काम, संकल्प, सन्देह, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्य, अधैर्य, लज्जा, बुद्धि और भय — यह सब मन ही है।)

क्रमःविषयःअर्थःजीवन में कैसे दिखता है
कामःइच्छा‘मुझे यह चाहिए’ — हर काम का पहला बीज
सङ्कल्पःनिश्चय, ठान लेना‘मैं यह करूँगा ही’ — इच्छा का दृढ़ रूप
विचिकित्सासन्देह‘करूँ या न करूँ’ — दुविधा
श्रद्धाविश्वास, निष्ठागुरु, शास्त्र तथा अपने ऊपर भरोसा
अश्रद्धाअविश्वास‘इससे कुछ नहीं होगा’ — भरोसे का अभाव
धृतिःधैर्यकठिनाई में टिके रहना
अधृतिःअधैर्यजल्दी हार मान लेना
ह्रीःलज्जाग़लत काम करते समय भीतर का संकोच
धीःबुद्धिसोच-विचार, निर्णय
१०भीःभयडर, आशङ्का
भावः — इस सूची की बनावट देखिए: दस में से चार जोड़ों में हैं — श्रद्धा/अश्रद्धा, धृति/अधृति। एक ही मन में दोनों रहते हैं, और कौन-सा जीतेगा यह हमारे अभ्यास पर है। यही उपनिषद् का सन्देश है : सुख-दुःख, हिम्मत-कायरता, भरोसा-शक बाहर से नहीं आते — ‘एतत् सर्वं मन एव’। इसलिए बाहर की परिस्थिति बदलने से पहले मन को साधिए। पाठ में यह वचन ठीक ‘मनो वै ब्रह्म’ वाले उत्तर के बाद रखा गया है (पृ. ९५) और पृष्ठ ९४ के चित्र में ये दसों नाम अङ्कित भी हैं।
सन्धि खोलिए: श्लोकरूप में यह वचन ऐसे छपा है — ‘कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव।’ इसे तोड़िए : धृतिः + अधृतिः + ह्रीः + धीः + भीः + इति + एतत्। यहाँ चार बार विसर्ग का ‘र्’ हुआ है और एक बार यण् सन्धि (इति + एतत् = इत्येतत्)। सन्धि खोले बिना यह वाक्य पढ़ा ही नहीं जा सकता — इसलिए इसे बोलकर अभ्यास कीजिए।
प्र8.
“यन्मनसा ध्यायति तद् वाचा वदति यद् वाचा वदति तत् कर्मणा करोति यत् कर्मणा करोति तदभिसम्पद्यते।” (शतपथब्राह्मणम्) — अस्य वचनस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
यन्मनसा ध्यायति तद् वाचा वदति
यद् वाचा वदति तत् कर्मणा करोति
यत् कर्मणा करोति तदभिसम्पद्यते।
(शतपथब्राह्मणम्)

पदच्छेदः — यत् + मनसा + ध्यायति + तत् + वाचा + वदति + यत् + वाचा + वदति + तत् + कर्मणा + करोति + यत् + कर्मणा + करोति + तत् + अभिसम्पद्यते।

अन्वयः — (मनुष्यः) मनसा यत् ध्यायति तत् वाचा वदति; यत् वाचा वदति तत् कर्मणा करोति; यत् कर्मणा करोति तत् अभिसम्पद्यते।

पदम्व्याकरणम्शब्दार्थः
मनसातृतीया एकवचन (करणे तृतीया)मन से
ध्यायति√ध्यै, लट्, प्रथमपुरुष एकवचनसोचता है, चिन्तन करता है
वाचावाच्, तृतीया एकवचनवाणी से
कर्मणाकर्मन्, तृतीया एकवचनकर्म से, क्रिया से
अभिसम्पद्यतेअभि + सम् + √पद्, लट्, आत्मनेपदप्राप्त होता है, सिद्ध हो जाता है

हिन्दी अर्थ — मनुष्य मन से जो सोचता है, वही वाणी से कहता है; जो वाणी से कहता है, वही कर्म से करता है; और जो कर्म से करता है, वही उसे प्राप्त हो जाता है।

भावः: यह वचन एक श्रृंखला बनाता है — विचार → वाणी → कर्म → प्राप्ति। हर कड़ी पिछली कड़ी से निकलती है, इसलिए जो कुछ हमें अन्त में मिलता है उसका बीज सबसे पहली कड़ी — मन — में पड़ा था। यही कारण है कि यह वचन ‘मनो वै ब्रह्म’ वाले खण्ड के साथ रखा गया है। इसका व्यावहारिक अर्थ यह है कि यदि जीवन बदलना है तो अन्त से नहीं, आरम्भ से बदलिए — पहले सोच बदलिए, वाणी और कर्म अपने आप बदल जाएँगे। भारतीय परम्परा में इसी को ‘मनसा वाचा कर्मणा’ की एकता कहते हैं।
सन्धि: ‘यन्मनसा’ = यत् + मनसा (त् + म् → न् — अनुनासिक सन्धि)। ‘तदभिसम्पद्यते’ = तत् + अभिसम्पद्यते (त् + अ → द्)। ‘यद् वाचा’ = यत् + वाचा (त् + व → द्)। इस वाक्य में यत्-तत् की तीन जोड़ियाँ हैं — इसे लिखते समय हर जोड़ी को अलग पंक्ति में रखिए, अर्थ स्वयं खुल जाएगा।
प्र9.
‘एतानि उपनिषद्वचनानि उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु च’ — इति खण्डे दत्तानि षट् वचनानि लिखत तथा तेषाम् अर्थं स्पष्टीकुरुत। (परियोजनाकार्ये अपि ‘पाठे आगतानाम् उपनिषद्वचनानाम् आशयं दशसु वाक्येषु प्रकटयत’ इति पृष्टम् अस्ति।)
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तके षट् उपनिषद्वचनानि दत्तानि; तेषाम् अर्थः भावश्च एवम् :

क्रमःउपनिषद्वचनम्हिन्दी अर्थकिस कोष से सम्बद्ध
अन्नादेव खलु इमानि भूतानि जायन्ते। अन्नेन जातानि जीवन्ति।निश्चय ही ये सब प्राणी अन्न से ही उत्पन्न होते हैं और अन्न से ही जीते हैं।अन्नमयकोषः
अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्। तस्मात् सर्वौषधमुच्यते।अन्न ही प्राणियों में ज्येष्ठ (सबसे पहला तथा श्रेष्ठ) है; इसीलिए उसे सर्वौषध — सब रोगों की दवा — कहा जाता है।अन्नमयकोषः
अन्नं न निन्द्यात्। अन्नं बहु कुर्वीत।अन्न की निन्दा न करे; अन्न को खूब (बहुत मात्रा में) उपजाए।अन्नमयकोषः
प्राणो हि भूतानाम् आयुः। प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्। प्राणो वै ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च।प्राण ही प्राणियों की आयु है; शरीर प्राण में टिका है; प्राण ही ज्येष्ठ और श्रेष्ठ है।प्राणमयकोषः
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव।काम, संकल्प, सन्देह, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्य, अधैर्य, लज्जा, बुद्धि तथा भय — यह सब मन ही है।मनोमयकोषः
तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु।मेरा वह मन शुभ संकल्प वाला हो।मनोमयकोषः (प्रार्थना)
छहों को एक सूत्र में पिरोइए: पहले तीन वचन अन्न पर हैं — अन्न से उत्पत्ति, अन्न की श्रेष्ठता, और अन्न के प्रति कर्तव्य (निन्दा मत करो, खूब उपजाओ)। चौथा प्राण पर है और अन्तिम दो मन पर। अर्थात् ये वचन पाठ के पहले तीन कोषों को ही दोहराते हैं — अन्न → प्राण → मन। और छठा वचन सबसे सुन्दर है, क्योंकि वह वर्णन नहीं, प्रार्थना है — ‘तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु’ (यजुर्वेद के प्रसिद्ध ‘शिवसङ्कल्प-सूक्त’ की पंक्ति)। पूरा पाठ जिस बात पर पहुँचा था — कि सब कुछ मन ही है — वह अन्त में यह प्रार्थना बन जाती है कि वही मन शुभ संकल्प वाला हो।
दो पदों का अर्थ ध्यान से: (१) ‘ज्येष्ठम्’ के दो अर्थ यहाँ साथ चलते हैं — ‘सबसे पहले उत्पन्न’ तथा ‘सबसे बड़ा’; सृष्टि में अन्न पहले आया, इसलिए वही ज्येष्ठ है। (२) ‘सर्वौषधम्’ = सर्वेषाम् औषधम् (सर्व + औषध, वृद्धि सन्धि) — ‘सबकी दवा’। भाव यह कि उचित तथा सात्त्विक अन्न ही सबसे बड़ी औषधि है — यही ‘आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः’ का व्यावहारिक रूप है।
सन्धि: ‘अन्नादेव’ = अन्नात् + एव (त् + ए → द्)। ‘सर्वौषधमुच्यते’ = सर्वौषधम् + उच्यते। ‘शिवसङ्कल्पमस्तु’ = शिवसङ्कल्पम् + अस्तु। ‘तन्मे’ = तत् + मे (त् + म् → न्)।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ