प्र1.
तव्यत्-अनीयर्-प्रत्ययौ कदा प्रयुज्येते ? पुस्तके दत्तां ‘तव्यत्-अनीयर्-प्रत्यययोः प्रयोगस्थलम्’ इति तालिकां व्याख्यात।
उत्तर
नियमः — पुस्तकस्य शब्देषु : ‘तव्यत्-अनीयर्-प्रत्ययौ लृट्-लोट्-विधिलिङ्लकाराणां विषये योग्यार्थे च भवतः।’ अर्थात् जहाँ ‘करना चाहिए / करेगा / करे’ का भाव हो (विधिलिङ्, लोट् तथा लृट् लकार), और जहाँ ‘करने योग्य’ का भाव हो — वहाँ धातु में तव्यत् या अनीयर् प्रत्यय लगाकर एक ही अर्थ दिया जा सकता है।
अन्नं न परिहरेत् / परिहरतु / परिहरिष्यति
= अन्नं न परिहर्तव्यम् (परि + √हृ + तव्यत्) / परिहरणीयम् (परि + √हृ + अनीयर्)
योग्यार्थे — पानीयं जलम् (पीने योग्य = पानी)। कर्तव्यं / करणीयं = कर्म (करने योग्य = काम)।
= अन्नं न परिहर्तव्यम् (परि + √हृ + तव्यत्) / परिहरणीयम् (परि + √हृ + अनीयर्)
योग्यार्थे — पानीयं जलम् (पीने योग्य = पानी)। कर्तव्यं / करणीयं = कर्म (करने योग्य = काम)।
| विधिलिङ्लकारः / लोट्लकारः / लृट्लकारश्च | तव्यत्-प्रत्ययः | अनीयर्-प्रत्ययः |
|---|---|---|
| अन्नं न परिहरेत् / परिहरतु / परिहरिष्यति | अन्नं न परिहर्तव्यम् | अन्नं न परिहरणीयम् |
| मानवः क्रोधं त्यजेत् / त्यजतु / त्यक्ष्यति | मानवेन क्रोधः त्यक्तव्यः | मानवेन क्रोधः त्यजनीयः |
| मनः सदा सत्कर्मणा साध्नुयात् / साध्नोतु / सात्स्यति | मनः सदा सत्कर्मणा साद्धव्यम् | मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम् |
| सर्वदा ईश्वरं सेवेत / सेवताम् / सेविष्यते | सर्वदा ईश्वरः सेवितव्यः | सर्वदा ईश्वरः सेवनीयः |
| प्रतिदिनं योगासनं करोतु / कुर्यात् / करिष्यति | प्रतिदिनं योगासनं कर्तव्यम् | प्रतिदिनं योगासनं करणीयम् |
तालिका में दो बातें छिपी हैं — दोनों पकड़िए: (१) बाईं ओर के वाक्यों में कर्ता प्रथमा में है (मानवः क्रोधं त्यजेत्), पर दाईं ओर के दोनों स्तम्भों में वही कर्ता तृतीया में चला गया है (मानवेन क्रोधः त्यक्तव्यः) — क्योंकि तव्यत्-अनीयर् वाले वाक्य कर्मवाच्य के ही रूप हैं। (२) दाईं ओर कर्म प्रथमा में आ गया (क्रोधं → क्रोधः) और कृदन्त-पद उसी के लिङ्ग-वचन में है (क्रोधः पुंलिङ्ग → त्यक्तव्यः पुंलिङ्ग)। यही तो पिछले खण्ड का नियम था — अब वह क्रिया से हटकर कृदन्त पर लगा है।
पाठ से जोड़िए: वरुण के उपदेश के लगभग सारे वाक्य इसी साँचे में हैं — ‘कदापि अन्नं न परिहर्तव्यम्’, ‘प्राणः सर्वथा रक्षणीयः’, ‘प्राणायामः कर्तव्यः’, ‘मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम्’, ‘आहारशुद्धिश्च करणीया’, ‘प्राणिषु दया कर्तव्या’, ‘रागः… मोहश्च हातव्याः’। इसीलिए यह व्याकरण-खण्ड ठीक इसी पाठ के साथ रखा गया है — नियम बाहर से नहीं आया, पाठ से ही निकला है।