प्र1.
‘कर्तृ-कर्मवाच्यनियमः’ इति पेटिकायां कः नियमः दत्तः ? उदाहरणेन सह स्पष्टीकुरुत — “कर्तृवाच्ये कर्तरि प्रथमा विभक्तिः। कर्मणि द्वितीया विभक्तिः। क्रिया कर्तृपदानुसारिणी भवति।… कर्मवाच्ये कर्मणि प्रथमा, कर्तरि तृतीया, क्रिया कर्मपदानुसारिणी भवति।… कर्मवाच्यप्रयोगे क्रियापदानि आत्मनेपदयुक्तानि भवन्ति।”
उत्तर
नियमः — पुस्तकस्य शब्देषु :
| बिन्दुः | कर्तृवाच्यम् | कर्मवाच्यम् |
|---|---|---|
| कर्ता किस विभक्ति में | प्रथमा (कर्तरि प्रथमा) | तृतीया (कर्तरि तृतीया) |
| कर्म किस विभक्ति में | द्वितीया (कर्मणि द्वितीया) | प्रथमा (कर्मणि प्रथमा) |
| क्रिया किसके अनुसार | कर्तृपदानुसारिणी | कर्मपदानुसारिणी |
| प्रधान कौन | कर्ता (कर्तुः प्राधान्यम्) | कर्म (कर्मकारकस्य प्राधान्यम्) |
| पद (क्रिया का रूप) | धातु के अनुसार — परस्मैपद या आत्मनेपद | सदा आत्मनेपदयुक्त |
पुस्तक के अपने उदाहरण —
१. रामः ग्रामं गच्छति। (कर्तृवाच्यम्) → रामेण ग्रामः गम्यते। (कर्मवाच्यम्)
२. छात्राः विद्यालयं गच्छन्ति। (कर्तृवाच्यम्) → छात्रैः विद्यालयः गम्यते। (कर्मवाच्यम्)
२. छात्राः विद्यालयं गच्छन्ति। (कर्तृवाच्यम्) → छात्रैः विद्यालयः गम्यते। (कर्मवाच्यम्)
| वाक्यम् | कर्ता | कर्म | क्रिया किसके अनुसार |
|---|---|---|---|
| रामः ग्रामं गच्छति | रामः — प्रथमा | ग्रामम् — द्वितीया | ‘रामः’ एकवचन → ‘गच्छति’ एकवचन |
| रामेण ग्रामः गम्यते | रामेण — तृतीया | ग्रामः — प्रथमा | ‘ग्रामः’ एकवचन → ‘गम्यते’ एकवचन, आत्मनेपदयुक्त |
| छात्राः विद्यालयं गच्छन्ति | छात्राः — प्रथमा बहुवचन | विद्यालयम् — द्वितीया | कर्ता बहुवचन → क्रिया भी बहुवचन (गच्छन्ति) |
| छात्रैः विद्यालयः गम्यते | छात्रैः — तृतीया बहुवचन | विद्यालयः — प्रथमा एकवचन | कर्म एकवचन → क्रिया भी एकवचन (गम्यते) |
सबसे बड़ी बात यही है: चौथी पंक्ति ध्यान से देखिए। कर्ता ‘छात्रैः’ बहुवचन है, फिर भी क्रिया ‘गम्यते’ एकवचन में है — क्योंकि कर्मवाच्य में क्रिया कर्म के पीछे चलती है, कर्ता के पीछे नहीं। पुस्तक इसी को यों कहती है — ‘अत्र कर्मपदम् (विद्यालयः) एकवचने अस्ति, अतः क्रियापि एकवचने भवति।’ यह वह एक बिन्दु है जिस पर परीक्षा में सबसे अधिक भूल होती है।
पाठ से जोड़िए: संवाद के आरम्भ में ही कर्मवाच्य के तीन सुन्दर उदाहरण आए हैं — ‘किं तद् ब्रह्म येन सर्वं जगदिदं सञ्चाल्यते?’, ‘त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम्’, ‘यत्नः अभ्यासश्च क्रियेताम्’। तीनों में कर्ता तृतीया में है और क्रिया कर्म के अनुसार — दूसरे में एकवचन (अन्वेषणम्), तीसरे में द्विवचन (यत्नः + अभ्यासः)। पुस्तक का नियम पाठ में जीवित रूप में मिलता है।