शारदा अध्याय 9 स्वाध्यायान्मा प्रमदः

अद्यतन2026-09-06

प्र1.
अस्य रूपकस्य रचयितुः परिचयं लिखत। तस्य काः कृतयः प्रसिद्धाः सन्ति ? कानि च उपाधीनि तेन प्राप्तानि ?
उत्तर

उत्तरम् — अस्य ‘एकचक्रम्’ इति रूपकस्य रचयिता विद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा अस्ति। तस्य जननं ७.४.१९२६ तमे वर्षे कर्णाटकराज्यस्य शिवमोग्गमण्डलस्य नडळल्ली ग्रामे अभवत्, देहत्यागः च २०१४ तमे वर्षे। सः ‘महामहोपाध्यायः’, ‘विद्यावारिधिः’, ‘व्याकरणशास्त्रप्रवीणः’ इति उपाधिभिः भूषितः, राष्ट्रप्रशस्तिभाक् राज्यप्रशस्तिभाक् च आसीत्। अयम् आचार्यः स्वरचितग्रन्थान्, अनूदितग्रन्थान्, व्याख्यानग्रन्थान् च इति परश्शतान् लेखान् ग्रन्थान् च अलिखत्। संस्कृतभाषया बाहुबलिविजयम्, एकचक्रम्, कुसुमाञ्जलिः, श्रीशङ्करचरितामृतम् इत्यादयः तस्य कृतयः प्रसिद्धाः। सः व्याकरणशास्त्रे, अलङ्कारशास्त्रे, अद्वैतवेदान्ते च निष्णातः आसीत्, बेङ्गलूरुस्थे चामराजेन्द्र-संस्कृत-महाविद्यालये व्याकरणप्राध्यापकः सन् चिरं सुरभारत्याः सेवाम् अकरोत्।

(हिन्दी — इस ‘एकचक्रम्’ रूपक के रचयिता विद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा हैं। उनका जन्म ७.४.१९२६ को कर्णाटक राज्य के शिवमोग्गा ज़िले के नडळल्ली ग्राम में हुआ और देहावसान २०१४ में। उन्हें ‘महामहोपाध्याय’, ‘विद्यावारिधि’ तथा ‘व्याकरणशास्त्रप्रवीण’ उपाधियाँ मिलीं; वे राष्ट्रीय तथा राज्य — दोनों प्रशस्तियों के भागी रहे। उन्होंने अपने रचे हुए, अनूदित तथा व्याख्या-ग्रन्थ मिलाकर सैकड़ों लेख और ग्रन्थ लिखे। संस्कृत में बाहुबलिविजयम्, एकचक्रम्, कुसुमाञ्जलिः, श्रीशङ्करचरितामृतम् आदि उनकी प्रसिद्ध कृतियाँ हैं। वे व्याकरण, अलङ्कारशास्त्र तथा अद्वैत वेदान्त में निष्णात थे और बेङ्गलूरु के चामराजेन्द्र संस्कृत महाविद्यालय में व्याकरण के प्राध्यापक रहकर बहुत समय तक संस्कृत भाषा की सेवा करते रहे।)

विवरणम्पुस्तक में दिया गया तथ्य
कविःविद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा
जननम्७.४.१९२६
देहत्यागः२०१४
जन्मस्थानम्नडळल्ली ग्रामः, शिवमोग्गमण्डलम्, कर्णाटकराज्यम्
उपाधयःमहामहोपाध्यायः · विद्यावारिधिः · व्याकरणशास्त्रप्रवीणः; राष्ट्रप्रशस्तिभाक् तथा राज्यप्रशस्तिभाक्
कृतयःबाहुबलिविजयम् · एकचक्रम् · कुसुमाञ्जलिः · श्रीशङ्करचरितामृतम् — तथा परश्शत (सौ से अधिक) लेख एवं ग्रन्थ
विशेषज्ञताव्याकरणशास्त्रम् · अलङ्कारशास्त्रम् · अद्वैतवेदान्तः
सेवाचामराजेन्द्र-संस्कृत-महाविद्यालयः, बेङ्गलूरु — व्याकरणप्राध्यापकः
जालपुटम्https://vidwannrs.in/
कवि का परिचय रूपक को कैसे समझाता है: जो आचार्य व्याकरण तथा अलङ्कारशास्त्र — दोनों में निष्णात हो, उसी की भाषा ऐसी हो सकती है — छोटे-छोटे शुद्ध वाक्य, पर भीतर उपमा और रूपक भरे हुए (‘सिंहः क्षुद्रमृगं यथा’, ‘जठरस्थाय हुताशनाय’, ‘चिरान्विष्टो मृगः … व्याघ्रगह्वरम्’)। और जो जीवन भर संस्कृत पढ़ाता रहा हो, वही जानता है कि विद्यार्थी के लिए नाटक कितना छोटा और सजीव होना चाहिए — इसीलिए यह ‘लघुरूपक’ है। ध्यान दीजिए, कवि का देहावसान २०१४ में हुआ — अर्थात् यह रचना हमारे ही समय की संस्कृत है, प्राचीन नहीं।
शब्दार्थ: महामहोपाध्यायः = संस्कृत विद्वानों को दी जाने वाली सर्वोच्च परम्परागत उपाधि; विद्यावारिधिः = ‘विद्या का समुद्र’ (डॉक्टरेट के समकक्ष उपाधि); प्रशस्तिभाक् = प्रशस्ति (पुरस्कार/सम्मान) का भागी; परश्शतान् = सौ से भी अधिक; सुरभारती = देववाणी, अर्थात् संस्कृत भाषा।
प्र2.
‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ खण्डे अमरकोषात् त्रयः अंशाः प्रदत्ताः — “१. असुरः — असुरा दैत्य-दैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः। २. आयोधनम् — युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्। ३. तनयः — आत्मजस्तनयः सूनुः स्त्रियः पुत्रस्त्रियां त्वमी।” — एतेषाम् अर्थं लिखत। पाठेन सह एतेषां सम्बन्धं च दर्शयत।
उत्तर

उत्तरम् — एते त्रयः अंशाः अमरसिंहविरचितात् ‘अमरकोषात्’ (नामलिङ्गानुशासनात्) गृहीताः। एतेषु पाठे प्रयुक्तानां त्रयाणां शब्दानां पर्यायाः दत्ताः।

१. असुरः

असुरा दैत्य-दैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः।

पदच्छेदः — असुराः + दैत्याः + दैतेयाः + दनुजाः + इन्द्रारयः + दानवाः।

अर्थः — ‘असुर’ के पर्याय हैं — दैत्य, दैतेय, दनुज, इन्द्रारि तथा दानव। (दैत्यः = दितेः अपत्यम्; दैतेयः = वही, दूसरे प्रत्यय से; दनुजः = दनोः जातः, दनु से उत्पन्न; इन्द्रारिः = इन्द्रस्य अरिः, इन्द्र का शत्रु; दानवः = दनु का वंशज।)

पाठ से सम्बन्ध: यह सीधे अभ्यास के प्रश्न ५ (ग) का प्रमाण है — ‘असुरः = दैत्यः’। पाठ में दोनों शब्द आए हैं — ‘वसति बकनामा दैत्यः’ (पृष्ठ ११२) तथा ‘बकनामानम् असुरं विनाशयिष्यामि’ (भावार्थ २)।

२. आयोधनम्

युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्।

पदच्छेदः — युद्धम् + आयोधनम् + जन्यम् + प्रधनम् + प्रविदारणम्।

अर्थः — ‘युद्ध’ के पर्याय हैं — आयोधन, जन्य, प्रधन तथा प्रविदारण। (आयोधनम् = आ + √युध् + ल्युट्, जहाँ लड़ा जाए; प्रविदारणम् = जिसमें शत्रु का विदारण हो।)

पाठ से सम्बन्ध: यह अभ्यास के प्रश्न ५ (क) का प्रमाण है — ‘आयोधनम् = युद्धम्’। पाठ में भीम कहता है — ‘न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि।’ और युधिष्ठिर पूछते हैं — ‘आयोधनमिति। केन?’

३. तनयः

आत्मजस्तनयः सूनुः स्त्रियः पुत्रस्त्रियां त्वमी।

पदच्छेदः — आत्मजः + तनयः + सूनुः + स्त्रियः + पुत्रः + स्त्रियाम् + तु + अमी।

अर्थः — ‘पुत्र’ के पर्याय हैं — आत्मज, तनय, सूनु तथा पुत्र; और स्त्रीलिङ्ग में यही शब्द (आत्मजा, तनया, सूनुः, पुत्री) पुत्री के अर्थ में आते हैं। ‘स्त्रियां तु अमी’ अर्थात् ‘स्त्रीलिङ्ग में तो ये ही रूप’ — यही अमरकोष की विशेष शैली है।

पाठ से सम्बन्ध: पाठ में ‘पुत्र’ शब्द बार-बार आता है — ‘पुत्र ! किञ्चित् प्रतिश्रुतम्’, ‘मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यते’, ‘भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण’, ‘स खल्वेकपुत्रः तपस्वी’। अमरकोष इन सबके पर्याय देकर विद्यार्थी का शब्दभण्डार बढ़ाता है।
‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ का अर्थ तथा प्रयोजन: यह तैत्तिरीय उपनिषद् के प्रसिद्ध वाक्य ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ (= स्वाध्याय में प्रमाद मत करो) से लिया गया शीर्षक है। इस खण्ड का उद्देश्य पाठ से आगे बढ़कर स्वयं पढ़ना है — इसीलिए यहाँ कवि का परिचय भी है, उनका जालपुट (website) भी, और अमरकोष के तीन अंश भी। अमरकोष संस्कृत का सबसे प्रसिद्ध पर्यायवाची कोश है, जिसे अमरसिंह ने रचा; उसका असली नाम ‘नामलिङ्गानुशासनम्’ है और वह पद्य में है, ताकि कण्ठस्थ किया जा सके। यही कारण है कि पर्यायवाची शब्द पढ़ते समय अमरकोष का श्लोक ही प्रमाण माना जाता है।
क्या यह उपयोगी रहा? त्रुटि बताएँ