कक्षा ९ संस्कृत अध्याय 6 मनःपूतं समाचरेत् के लिए एनसीईआरटी समाधान

अद्यतन 2026-09-19

इस अध्याय के बारे में

पाठ-परिचय — पाठ का शीर्षक ही उसका सार है — ‘ मनःपूतं समाचरेत् ’ अर्थात् ‘जो मन से पवित्र हो, वही आचरण करो’। यह वाक्य मनुस्मृति के पहले ही श्लोक से लिया गया है। आरम्भ में एक चित्रकथा है : आचार्या पूछती हैं कि कोई काम करना हो तो सबसे पहले क्या आवश्यक है? छात्र उत्तर देते हैं — विचिन्त्य कार्यकरणम्, उचितविधिना कार्यकरणम्, पूर्णमनसा कार्यकरणम्। आचार्या तब मूल बात कहती हैं — ‘यदि मनः एव मलिनं स्यात्, उद्देश्यम् एव अनुचितं स्यात्, तर्हि किमपि कार्यं सम्यक् कथं भवेत्?’ इसी प्रश्न का उत्तर पाठ के आठ सुभाषित देते हैं। विधा तथा स्रोत — यह सुभाषित-सङ्कलन है; इसका कोई एक रचयिता नहीं। आठ श्लोक आठ अलग-अलग परम्पराओं से आए हैं — धर्मशास्त्र (मनुस्मृति २), दर्शन-उपदेश (गीता), सुभाषित-सङ्ग्रह (सुभाषितरत्नभाण्डागारः), नीति-काव्य (नीतिशतकम्), कथा-साहित्य (पञ्चतन्त्रम्), रूपक (मालविकाग्निमित्रम्) तथा महाकाव्य

त्वरित पुनरावृत्ति
शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थपाठ का वाक्य / श्लोक
पूतम् (√पू + क्त)शुद्धम्शुद्ध, पवित्र किया हुआदृष्टिपूतं न्यसेत् पादम् (श्लोक १)
न्यसेत् (नि + √अस्, विधिलिङ्)स्थापयेत्रखेदृष्टिपूतं न्यसेत् पादम् (श्लोक १)
शौचम् (नपुं.)शुचेः भावः, पावित्र्यम्पवित्रताशौचमिन्द्रियनिग्रहः (श्लोक २)
दमः (पुं.)इन्द्रियाणां मनसः च नियन्त्रणम्इन्द्रिय एवं मन को वश में करनाधृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम् (श्लोक २)
अस्तेयम् (नञ्-तत्पुरुषः)न स्तेयम्चोरी न करनाधृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम् (श्लोक २)
अनुवर्तते (अनु + √वृत्)अनुसरतिअनुसरण करता हैलोकस्तदनुवर्तते (श्लोक ३)
नीचैःअधमजनैःअधम लोगों द्वाराप्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः (श्लोक ५)
विघ्नविहताः (तृतीया-तत्पुरुषः)विघ्नैः विहताःविघ्नों से आहतविघ्नविहता विरमन्ति मध्याः (श्लोक ५)
प्रतिहन्यमानाः (प्रति + √हन् + यक् शानच्)बाधिताःबार-बार रोके जाने पर भीविघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः (श्लोक ५)
उद्योगिनम् (पुं.द्वि.ए.व.)उद्योगः अस्य अस्ति इति, तम्प्रयत्न करने वाले कोउद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः (श्लोक ६)
कापुरुषाः (कर्मधारयसमासः)कुत्सिताः पुरुषाःकायर, अधम पुरुषदैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति (श्लोक ६)
निहत्य (नि + √हन् + ल्यप्)अतिक्रम्यअतिक्रमण करके, हराकरदैवं निहत्य कुरु पौरुषम् (श्लोक ६)
अवद्यम् (नञ्-तत्पुरुषः, न+वद्+यत्)न वद्यम्निम्नस्तरीय, निन्दनीयकाव्यं नवमित्यवद्यम् (श्लोक ७)
परप्रत्ययनेयबुद्धिः (बहुव्रीहिः)परप्रत्ययेन नेया बुद्धिः यस्य सःजिसकी बुद्धि दूसरों के भरोसे चलती होमूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः (श्लोक ७)
विदधीत (वि + √धा, विधिलिङ्)कुर्यात्करना चाहिएसहसा विदधीत न क्रियाम् (श्लोक ८)
विमृश्यकारिणम् (पुं.द्वि.ए.व.)यः चिन्तयित्वा कार्यं करोति, तम्सोच-विचारकर काम करने वाले कोवृणते हि विमृश्यकारिणम् (श्लोक ८)
गुणलुब्धाः (सप्तमीतत्पुरुषः)गुणेषु लुब्धाः, गुणानाम् अभिलाषिणःगुणों की चाह रखने वालीगुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः (श्लोक ८)
सम्पदः (स्त्री.प्र.ब.व.)ऐश्वर्यम्सम्पत्तियाँगुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः (श्लोक ८)
  1. पाठ-प्रस्तावना
  2. सुभाषितानि
  3. सर्वं शब्देन भासते
  4. अत्र इदम् अवधेयम् (श्लोकानाम् अन्वयः)
  5. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  6. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  7. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  8. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  9. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  10. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  11. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  12. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  13. अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
  14. स्वाध्यायान्मा प्रमदः
  15. यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्
क्या यह उपयोगी रहा?